Türkçede şimdiki zaman (-iyor): bütün biçimler tek kuralla

Şimdiki zaman Türkçede en sık kullanılan zamandır ve bütün biçimleri tek bir tabloyla kurulur. Ezberlenmesi gereken çekim listeleri değil, eklerin sırasıdır. Bu yazıda herhangi bir fiilin şimdiki zamanda olumlu, olumsuz, soru ve olumsuz soru biçimlerinin bütün kişilerle nasıl kurulduğunu ele alıyorum.

1. Ne zaman kullanılır?

Kullanım	Örnek
Şu anda olan bir iş	Şu an kitap okuyorum.
Bir süredir devam eden bir durum	Bu yıl Türkçe öğreniyorum.
Planlanmış yakın gelecek	Yarın Ankara’ya gidiyorum.
Bilmek, anlamak, sevmek gibi fiiller	Seni anlıyorum. Biliyorum.

Son satıra dikkat: İngilizcede “I know, I understand” denir, şimdiki zaman kullanılmaz. Türkçede ise bu fiiller günlük konuşmada genellikle -iyor ile söylenir: biliyorum, anlıyorum, seviyorum.

2. Mantığı: eklerin sırası

Şimdiki zamandaki her biçim, ekler hep aynı sırayla eklenerek kurulur. Bazı ekler kullanılmayabilir, ama sıra hiç değişmez: fiil kökü + olumsuzluk + şimdiki zaman + kişi eki.

Olumlu ve olumsuz:

Kişi	Fiil kökü	Olumsuzluk	Şimdiki zaman	Kişi eki	Sonuç
ben	gel-	(-m-)	-iyor	-um	geliyorum / gelmiyorum
sen	gel-	(-m-)	-iyor	-sun	geliyorsun / gelmiyorsun
o	gel-	(-m-)	-iyor		geliyor / gelmiyor
biz	gel-	(-m-)	-iyor	-uz	geliyoruz / gelmiyoruz
siz	gel-	(-m-)	-iyor	-sunuz	geliyorsunuz / gelmiyorsunuz
onlar	gel-	(-m-)	-iyor	-lar	geliyorlar / gelmiyorlar

Soru: Soru eki mu fiilden ayrı yazılır ve kişi eki fiile değil soru ekine gelir. Soru eki ünlüyle bittiği için, ünlüyle başlayan kişi eklerinden önce (ben -um, biz -uz) araya kaynaştırma ünsüzü y girer.

Kişi	Fiil + şimdiki zaman	Soru eki	Kaynaştırma	Kişi eki	Sonuç
ben	geliyor	mu	y	-um	geliyor muyum?
sen	geliyor	mu		-sun	geliyor musun?
o	geliyor	mu			geliyor mu?
biz	geliyor	mu	y	-uz	geliyor muyuz?
siz	geliyor	mu		-sunuz	geliyor musunuz?
onlar	geliyorlar	mı			geliyorlar mı?

Tek istisna onlar: kişi eki “-lar” fiilde kalır, soru eki en sona gelir: geliyorlar mı?

Olumsuz soru için iki tabloyu birleştirin: gel-m-iyor mu-y-um? (gelmiyor muyum?)

3. “-yor” hiç değişmez

Şimdiki zaman ekinin “yor” kısmı her fiilde aynıdır. Değişen yalnızca önündeki ünlüdür ve o ünlü küçük ünlü uyumuna uyar:

Kökün son ünlüsü	Ek	Örnek
a, ı	-ıyor	yap-ıyor, al-ıyor
e, i	-iyor	gel-iyor, bil-iyor
o, u	-uyor	otur-uyor, koş-uyor
ö, ü	-üyor	gör-üyor, gül-üyor

Kişi eki ise “yor”un ünlüsüne (o) bakar, bu yüzden her zaman -um, -sun, -uz, -sunuz olur: yapıyorum, geliyorum, görüyorum.

4. Ünlüyle biten kökler ve istisna fiiller

Kök ünlüyle bitiyorsa ek yalnızca -yor olur: oku-yor, yürü-yor. Kökün sonundaki a / e ise -yor’dan önce daralır ve ı / i / u / ü olur. En sık hatalar bu fiillerde yapılır:

Fiil	Yanlış	Doğru	Olumsuz
aramak	arayor	arıyor	aramıyor
dinlemek	dinleyor	dinliyor	dinlemiyor
anlamak	anlayor	anlıyor	anlamıyor
oynamak	oynayor	oynuyor	oynamıyor
özlemek	özleyor	özlüyor	özlemiyor
gitmek	gitiyor	gidiyor	gitmiyor
…etmek	…etiyor	…ediyor	…etmiyor
tatmak	tatıyor	tadıyor	tatmıyor
yemek	yeyor	yiyor	yemiyor

Gitmek, etmek, tatmak fiillerinde kökün sonundaki t, ünlüden önce d olur. Olumsuzda araya “m” girdiği için t korunur: gitmiyor. Yemek ve demek özel biçimlidir: yiyor, diyor.

5. Olumsuz: neden yalnızca “m”?

Türkçede olumsuzluk eki -ma / -me’dir: gel-me-di (gelmedi). Şimdiki zamanda bu ekin ünlüsü -iyor’un ünlüsüyle karşılaşır ve düşer; geriye yalnızca m kalır: gel-me-iyor → gel-m-iyor (gelmiyor). Bu yüzden derslerde olumsuzluğu tek bir “m” ile gösteriyorum.

“m”den sonraki ünlü de küçük ünlü uyumuna uyar: yap-m-ıyor, gel-m-iyor, otur-m-uyor, gör-m-üyor.

Video: Turkish Negative and Questions: -miyor and -iyor mu

6. Bir fiil, dört biçim

“Yapmak” fiilinin bütün biçimleri:

Kişi	Olumlu	Olumsuz	Soru	Olumsuz soru
ben	yapıyorum	yapmıyorum	yapıyor muyum?	yapmıyor muyum?
sen	yapıyorsun	yapmıyorsun	yapıyor musun?	yapmıyor musun?
o	yapıyor	yapmıyor	yapıyor mu?	yapmıyor mu?
biz	yapıyoruz	yapmıyoruz	yapıyor muyuz?	yapmıyor muyuz?
siz	yapıyorsunuz	yapmıyorsunuz	yapıyor musunuz?	yapmıyor musunuz?
onlar	yapıyorlar	yapmıyorlar	yapıyorlar mı?	yapmıyorlar mı?

Soru ekinin ünlüsü de “yor”a baktığı için hep mu olur. Tek istisna yine onlar: soru eki “-lar”a baktığı için mı olur.

Günlük konuşmada “onlar” için çoğu zaman -lar eki düşer: Onlar geliyor.

7. Sık yapılan hatalar

Yanlış	Doğru	Neden
geliyorumu?	geliyor muyum?	Soru eki ayrı yazılır; kişi eki soru ekine gelir.
geliyor mular?	geliyorlar mı?	“Onlar”da kişi eki fiilde kalır.
gelmeyor	gelmiyor	Olumsuzluk ekinin ünlüsü düşer: yalnızca “m”.
anlayorum	anlıyorum	Kökün sonundaki a, -yor’dan önce daralır.
gitiyor	gidiyor	t, ünlüden önce d olur.
geliyörüm	geliyorum	“yor” hiç değişmez.

Videolar: Present Tense Part 1, Present Tense Part 2, -iyor with music

Kendinizi deneyin

5 soru

1. 01"Şu an bir kitap ___." (okumak, ben)

   okuyerimokuyorumokumayorum

   Cevap:okuyorum. Kök ünlüyle bitiyor: oku-yor-um.

2. 02"Geliyorsun" cümlesinin olumsuzu hangisi?

   gelmiyorsungelmeyorsungeliyor değilsin

   Cevap:gelmiyorsun. Olumsuzluk ekinden yalnızca "m" kalır: gel-m-iyor-sun.

3. 03"Onlar sinemaya gidiyorlar" cümlesinin sorusu hangisi?

   gidiyor mular?gidiyorlar mı?gidiyor mılar?

   Cevap:gidiyorlar mı?. "Onlar"da kişi eki fiilde kalır, soru eki en sona gelir.

4. 04"anlamak" fiili, ben:

   anlayorumanlıyorumanlıyörüm

   Cevap:anlıyorum. Kökün sonundaki a, -yor'dan önce ı olur.

5. 05"Yarın Ankara'ya gidiyorum." Bu cümle ne anlatıyor?

   Şu anda olan bir işPlanlanmış yakın gelecekGeçmişte olan bir iş

   Cevap:Planlanmış yakın gelecek. Şimdiki zaman, kararı verilmiş yakın gelecek planları için de kullanılır.

Sonraki adım

Şimdiki zamanı öğrendiyseniz isim cümlelerinin olumsuzu olan değil konusuna geçin. A2’de geniş zaman (-ır/-er) sizi bekliyor: her gün çalışırım ile şu an çalışıyorum arasındaki farkı orada öğreneceksiniz. Bütün A1 konuları için dilbilgisi rehberine bakın, bir sorunuz varsa bana sorun.