Türkçe dilbilgisi: A2 rehberi

Bu rehberde A2 dilbilgisi konularını öğrenme sırasına göre ve her konunun temel kuralıyla birlikte ele alıyorum. Rehber, A1 rehberindeki konuları bildiğinizi varsayar.

A2’nin anahtarı: kısa cümleden uzun cümleye

A1’de fiilin yapısını öğrendiniz: fiil kökü + (olumsuzluk) + zaman + kişi eki. A2’de bu sıra korunur, yeni ekler kökle zaman eki arasına girer: gel-ebil-ir-im, gel-eme-di-m.

A2’nin asıl yeniliği, iki cümleyi tek cümlede birleştirmektir. Bunu fiile gelen eklerle yaparsınız:

• Eve geldim. Yemek yedim. → Eve gelip yemek yedim.
• Kahvaltı yapmadım. Evden çıktım. → Kahvaltı yapmadan evden çıktım.
• Ders bitti. Parka gittik. → Ders bittikten sonra parka gittik.

Bu eklerin ortak özelliği kişi eki almamalarıdır. Zamanı ve kişiyi cümlenin son fiili gösterir.

1. Duyulan geçmiş zaman: -mış

Konuşanın kendi görmediği, başkasından duyduğu ya da sonucuna bakarak anladığı geçmiş olayları anlatır. Ek dört biçimlidir: -mış / -miş / -muş / -müş.

Karşılaştırın:

• Ali geldi. (Geldiğini gördüm, biliyorum.)
• Ali gelmiş. (Biri söyledi ya da kapıda ayakkabılarını gördüm.)

Kişi	Olumlu	Olumsuz	Soru
ben	gelmişim	gelmemişim	gelmiş miyim?
sen	gelmişsin	gelmemişsin	gelmiş misin?
o	gelmiş	gelmemiş	gelmiş mi?
biz	gelmişiz	gelmemişiz	gelmiş miyiz?
siz	gelmişsiniz	gelmemişsiniz	gelmiş misiniz?
onlar	gelmişler	gelmemişler	gelmişler mi?

Soru eki, şimdiki zamanda olduğu gibi kişi ekinden önce gelir. İsimlerle -(y)mış biçimi kullanılır: Ayşe hastaymış. Hava çok soğukmuş. Masallar da bu zamanla anlatılır: Bir varmış, bir yokmuş.

2. Zaman sırası: -madan önce, -dıktan sonra

A1’de “önce” ve “sonra”yı isimlerle kullandınız: dersten önce, yemekten sonra. A2’de aynı anlamı fiillerle kurarsınız:

Yapı	Örnek
fiil + -madan / -meden önce	Yatmadan önce dişlerimi fırçalarım.
fiil + -dıktan / -dikten / -duktan / -dükten sonra	Ders bittikten sonra parka gittik.

-dıktan sonra dört biçimlidir ve sert ünsüzden sonra t ile başlar: geldikten, okuduktan, gördükten; ama yaptıktan, içtikten.

“Önce” ile fiilin olumsuz biçimi kullanılır: yemeden önce (“yemekten önce” yemek adının kendisi için kullanılır: Yemekten önce elinizi yıkayın.).

3. Pekiştirme: masmavi, tertemiz

Bir sıfatın anlamını güçlendirmek için sıfatın ilk hecesi alınır, sonuna m, p, r ya da s eklenir ve sıfatın önüne getirilir:

• mavi, masmavi; kara, kapkara; beyaz, bembeyaz; sarı, sapsarı; yeşil, yemyeşil; temiz, tertemiz

Hangi ünsüzün geleceğini gösteren tek bir kural yoktur; bu biçimler duyularak öğrenilir. Pekiştirme, kelimeyi tekrarlayarak da yapılır: yavaş yavaş, güzel güzel, ağır ağır.

4. Gibi, kadar

Bu iki kelime isimlerden sonra gelir ve ayrı yazılır.

Kelime	Anlam	Örnek
gibi	benzerlik	Kar gibi beyaz. Annem gibi öğretmen olmak istiyorum.
kadar	eşitlik	Ali, Ayşe kadar uzun.
kadar (yönelme hâliyle)	sınır	Akşama kadar çalıştım. Eve kadar yürüdük.

Tekil zamirler ve “bu, şu, o” -ın eki alır: benim gibi, senin kadar, bunun gibi. “Onlar” ek almaz: onlar gibi.

5. Geniş zaman: -ır, -er

Alışkanlıkları, genel doğruları, ricaları ve teklifleri anlatır:

Kullanım	Örnek
Alışkanlık	Her sabah kahve içerim.
Genel doğru	Su yüz derecede kaynar.
Rica	Kapıyı açar mısın?
Teklif	Çay içer misiniz?
Söz	Yarın sana yardım ederim.

Ekin biçimi üç kurala göre seçilir:

1. Kök ünlüyle bitiyorsa yalnızca -r gelir: oku-r, bekle-r, de-r.
2. Kök tek heceliyse ve ünsüzle bitiyorsa -ar / -er gelir: yap-ar, iç-er, yaz-ar; git, et: gider, eder.
3. Kök birden çok heceliyse ve ünsüzle bitiyorsa -ır / -ir / -ur / -ür gelir: çalış-ır, öğren-ir, konuş-ur, götür-ür.

İkinci kuralın 13 istisnası vardır; bu tek heceli fiiller -ır alır: al, bil, bul, dur, gel, gör, kal, ol, öl, san, var, ver, vur (alır, bilir, bulur, durur, gelir, görür, kalır, olur, ölür, sanır, varır, verir, vurur). Bu listeyi ezberlemek gerekir.

Olumlu, olumsuz ve soru:

Kişi	Olumlu	Olumsuz	Soru
ben	yaparım	yapmam	yapar mıyım?
sen	yaparsın	yapmazsın	yapar mısın?
o	yapar	yapmaz	yapar mı?
biz	yaparız	yapmayız	yapar mıyız?
siz	yaparsınız	yapmazsınız	yapar mısınız?
onlar	yaparlar	yapmazlar	yaparlar mı?

Olumsuz ek -maz / -mez’dir; yalnızca ben ve biz için -ma-m ve -ma-y-ız olur: yapmam, yapmayız. Soru eki, şimdiki zamanda olduğu gibi kişi ekinden önce gelir.

6. -ken: çocukken, öğrenciyken

Bir durumun geçmişte ya da şimdi ne zaman geçerli olduğunu gösterir: Çocukken çok oynadım. Öğrenciyken Ankara’da yaşadım. Evdeyken kitap okurum. Ünlüyle biten isimlerden sonra y girer: öğrenci-y-ken, hasta-y-ken. -ken ünlü uyumuna uymaz, her zaman -ken kalır. Fiillerle kullanımı (ders çalışırken) çoğu zaman birleşik zamanla birlikte gelir (Ben ders çalışırken o uyuyordu), bu yüzden B1 konusudur.

7. Bence, bana göre, -ca

Görüş bildirmek için bence, sence ya da -a göre kullanılır: Bence bu film çok güzel. Bana göre en güzel şehir İzmir. Hava durumuna göre yarın yağmur yağacak.

-ca / -ce (sert ünsüzden sonra -ça / -çe) iki anlam katar:

• Dil: Türkçe, Rusça, İngilizce
• Biçim, tarz: sessizce, dostça, çocukça

8. Bağlaçlar: hem… hem, ne… ne, bu yüzden

Bağlaç	Anlam	Örnek
bu yüzden, bu sebeple	sonuç	Çok yorgundum, bu yüzden erken yattım.
hem… hem	ikisi de	Hem Türkçe hem Rusça biliyorum.
ne… ne	hiçbiri	Ne çay ne kahve içerim.
ya… ya	ikisinden biri	Ya bugün ya yarın gelecek.
belki… belki	olasılık	Belki sinemaya, belki tiyatroya gideriz.
ister… ister	fark etmez	İster çay iç, ister kahve.

Ne… ne yapısında cümle dilbilgisi açısından olumludur, ama anlamı olumsuzdur: Ne çay ne kahve içerim (ikisini de içmem). Fiil olumsuz yapılmaz: “Ne çay ne kahve içmem” yanlıştır.

9. Fiilden isim: -ma, -mak, -ış

Bir fiil isim gibi kullanılabilir; o zaman hâl eki ve iyelik eki de alır:

• -mak / -mek: Yüzmek sağlıklıdır. Türkçe öğrenmeyi seviyorum. (-mak + belirtme hâli: -mayı)
• -ma / -me + iyelik eki: Senin gelmen çok önemli. Annem erken uyumamı istiyor.
• -ış / -iş / -uş / -üş: Bu yürüyüş çok güzeldi. Onun gülüşü çok tatlı.

Hâl eki alınca -mak biçimi değişir: öğrenmeyi, öğrenmeye, öğrenmekte, öğrenmekten.

10. Dolaylı anlatım: “Gel” dedi, gelmemi söyledi

Birinin söylediği emri aktarırken fiil -ma + iyelik eki + belirtme hâli alır ve söylemek ya da istemek ile kullanılır:

• Annem bana “Odanı temizle.” dedi.
• Annem bana odamı temizlememi söyledi.
• Annem benden odamı temizlememi istedi.

Söylemek ile kişi yönelme hâlinde (bana), istemek ile ayrılma hâlinde (benden) olur. Olumsuz emirde: “Geç kalma.” dedi. Geç kalmamamı söyledi.

11. Zarf-fiiller: -ıp, -madan, -arak

Zarf-fiiller iki işi tek cümlede bağlar ve kişi eki almaz.

Ek	Anlam	Örnek
-(y)ıp / -(y)ip / -(y)up / -(y)üp	ve, sonra	Yemeği yiyip çıktı. Eve gelip dinlendim.
-mayıp / -meyip	yapmadan, yapmak yerine	Okula gitmeyip evde kaldı.
-madan / -meden	yapmadan	Kahvaltı yapmadan çıktım.
-(y)arak / -(y)erek	biçim, yol	Yürüyerek eve döndüm. Film izleyerek Türkçe öğreniyorum.
-(y)a … -(y)a	sürekli, tekrar	Koşa koşa geldi. Güle güle kullanın.

-ıp ile bağlanan iki fiilin zamanı ve kişisi aynıdır; bunu son fiil gösterir: Eve gelip dinlendim (geldim ve dinlendim).

12. Yeterlilik: -ebil (yapabilirim)

Bir şeyi yapabilmeyi, izin istemeyi ve olasılığı anlatır: fiil kökü + -(y)abil / -(y)ebil + zaman + kişi eki.

• Türkçe konuş-abil-ir-im. (Yetenek)
• Gir-ebil-ir miyim? (İzin)
• Yarın yağmur yağ-abil-ir. (Olasılık)

Ünlüyle biten köklerde araya y girer: oku-y-abilirim, bekle-y-ebilirim. Rica için de kullanılır: Bana yardım edebilir misin?

Olumsuzda -abil kullanılmaz. Yerine -(y)ama / -(y)eme gelir: yapamam, gelemem, okuyamam (“yapmabilirim” yanlıştır).

Yeterlilik eki öbür zamanlarla da kullanılır: yapabildim, yapabiliyorum, yapabileceğim; olumsuzda yapamadım, yapamıyorum, yapamayacağım.

13. -mak için, -mak üzere, diye

-mak / -mek için amacı gösterir: Türkçe öğrenmek için diziler izliyorum. Seni görmek için geldim. Hareket fiilleriyle yönelme hâli de aynı anlamı verir: Seni görmeye geldim.

-mak / -mek üzere iki anlamda kullanılır:

• Az sonra olacak iş: Tren kalkmak üzere. Kitabı bitirmek üzereyim.
• Amaç: Yemek yapmak üzere mutfağa girdi.

diye birinin sözünü olduğu gibi aktarır: “Nasılsın?” diye sordu. “İyiyim.” diye cevap verdim.

14. Sıfat-fiil: -an, -en

Fiilden sıfat yapar; işi yapan kişiyi ya da şeyi niteler: fiil + -(y)an / -(y)en + isim.

• gel-en öğrenci (gelen öğrenci)
• Kitap oku-y-an kız benim kardeşim.
• Türkçe bil-en biri lazım.

Olumsuzda -mayan / -meyen: Türkçe bilmeyen öğrenciler. İsim olmadan da kullanılır: Gelenler kim? (gelen kişiler)

Sonraki adım

Her konunun ayrıntılı yazısı yayınlandıkça bu rehbere bağlanacak. A1 konularını tekrar etmek için A1 rehberine, seviyenizi görmek için seviyeler sayfasına bakın. Bir sorunuz varsa bana sorun.