Türkçe dilbilgisi: başlangıç rehberi

Bu rehberde A1 dilbilgisi konularını öğrenme sırasına göre ve her konunun temel kuralıyla birlikte ele alıyorum.

Türkçe dilbilgisinin iki anahtarı

Türkçe sondan eklemeli bir dildir: kelimenin kökü değişmez, yeni kelimeler ve anlamlar kökün sonuna eklenen eklerle kurulur. Tek bir kökten bir kelime ailesi doğar:

göz → gözlük → gözlükçü → gözlükçüler → gözlükçülerce

Eklerin sırası da bellidir: önce yeni kelime yapan ekler, sonra çekim ekleri gelir: kök + yapım ekleri + çoğul + iyelik + hâl. göz-lük-çü-ler-imiz-de (gözlükçülerimizde). Bu sırayı bir kez öğrenirseniz binlerce kelimeyi kendiniz kurarsınız.

İkinci anahtar ünlü uyumudur: eklerin ünlüsü, kelimenin son ünlüsüne göre değişir. Aşağıdaki konuların neredeyse hepsi bu iki kurala dayanır. Ezberlemek yerine bu iki kuralın mantığını anlayın; gerisi kendiliğinden gelir.

1. Alfabe ve okunuş

Türk alfabesinde 29 harf vardır ve her harf tek bir sesi gösterir: Türkçe yazıldığı gibi okunur. Size yeni gelecek harfler: ç, ş, ğ, ı, ö, ü. “ğ” kendi başına okunmaz; önündeki ünlüyü uzatır: dağ, yağmur. “ı” ile “i” ayrı harflerdir: kır ile kir iki farklı kelimedir.

Yazı: Türk alfabesi, Video: Turkish Alphabet: All 29 Letters(yeni sekmede açılır), Alfabe 1. ve 2. bölüm (1: Learn Turkish Alphabet, Part 1: Letter Pronunciation Guide (yeni sekmede açılır), 2: Learn Turkish Alphabet Easily | Step-by-Step Lesson (Part 2) (yeni sekmede açılır)), R sesi(yeni sekmede açılır)

2. Ünlü uyumu

Ekler iki çeşittir:

• İki biçimli ekler (a / e), büyük ünlü uyumu: son ünlü a, ı, o, u ise a; e, i, ö, ü ise e. kitap-lar, ev-ler
• Dört biçimli ekler (ı / i / u / ü), küçük ünlü uyumu: son ünlü a, ı ise ı; e, i ise i; o, u ise u; ö, ü ise ü. kız-ım, ev-im, okul-um, göz-üm

Bir ekin hangi gruba girdiğini bilmek yeter; doğru biçimi kelimenin son ünlüsü seçer.

İstisnalar: Yabancı dillerden gelen bazı kelimeler bu kurala uymaz; bunlar istisna olarak nitelendirilebilir. Son ünlüleri kalın (a, o, u) olduğu hâlde ekleri ince ünlüyle alırlar: gol → goller, golü, golde; saat → saatler, saati, saatte. Bu kelimelerin çoğu l ile biter (alkol, gol, rol, metal, normal), ama l ile biten her kelime istisna değildir: çatal → çatallar. Bu yüzden istisnalar kelime kelime öğrenilir. Tam liste 5. bölümde.

3. Kişi ekleri: “öğretmenim”

İsim cümlelerinde “olmak” fiili ayrıca söylenmez; kişi, ismin sonuna ek olarak gelir:

Kişi	Ek	Örnek
ben	-(y)ım	öğretmenim, öğrenciyim
sen	-sın	öğretmensin
o	(ek yok)	öğretmen
biz	-(y)ız	öğretmeniz
siz	-sınız	öğretmensiniz
onlar	(-lar)	öğretmen(ler)

Ünlüyle biten kelimelerde araya y girer: öğrenci-y-im. Ekin ünlüsü dört biçimlidir: doktorum, Türküm. İstisna kelimelerde ek ince ünlüyle gelir: meşgulüm (meşgulum değil).

4. Soru eki: mı, mi, mu, mü

Evet/hayır sorusu, sorulan kelimeden sonra ayrı yazılan soru ekiyle kurulur. Ek dört biçimlidir: Ev mi? Okul mu? Kız mı? Göz mü? Kişi eki soru ekine gelir: Öğrenci misin?

Yazı: Soru eki mı, mi, mu, mü, Video: Question Particles(yeni sekmede açılır)

5. Çoğul: -lar, -ler

Çoğul eki iki biçimlidir: kitaplar, evler, okullar, gözler. İki önemli kural:

• Sayıdan sonra çoğul eki gelmez: iki kitap (iki kitaplar değil).
• “Çok, birkaç, her” gibi kelimelerden sonra da genellikle tekil kullanılır: çok insan, her gün.

İstisnalar: Aşağıdaki kelimeler, son ünlüleri kalın olduğu hâlde -ler alır (bkz. 2. bölüm):

Kelime	Yanlış	Doğru
alkol	alkollar	alkoller
gol	gollar	goller
hal	hallar	haller
harf	harflar	harfler
hayal	hayallar	hayaller
helal	helallar	helaller
kalp	kalplar	kalpler
kefal	kefallar	kefaller
materyal	materyallar	materyaller
meşgul	meşgullar	meşguller
metal	metallar	metaller
moral	morallar	moraller
normal	normallar	normaller
petrol	petrollar	petroller
rol	rollar	roller
saat	saatlar	saatler
sembol	sembollar	semboller
terminal	terminallar	terminaller
tuval	tuvallar	tuvaller

Yazı: Türkçede çoğul eki, Video: Plural -lar/-ler(yeni sekmede açılır)

6. Bu, şu, o ve burası, şurası, orası

Bu yakındaki, şu biraz uzaktaki ya da gösterilen, o uzaktaki şey içindir: Bu ne? Bu bir kitap. Yerler için burası, şurası, orası kullanılır: Burası okul.

Yazı: Türkçede bu, şu, o, Videolar: Bu, Şu, O (1: "Bu, Şu, O" in Turkish | Easy A1 Beginner Grammar (yeni sekmede açılır), 2: Mastering Turkish Pronouns: Bu kim? Şu kim? O kim? - Beginner Lesson (yeni sekmede açılır), 3: Turkish Learning: 'Bu-Şu-O Kim?' Exercise Tutorial-Alıştırmalar (yeni sekmede açılır), 4: Exploring "This-That-It/ Bu - Şu - O" in Turkish: Practice Exercises! (yeni sekmede açılır)), Burası, Şurası, Orası (1: Learn Turkish: Burası, Şurası, Orası | A1 Beginner Grammar Lesson (yeni sekmede açılır), 2: Burası, Şurası, Orası: Turkish Location Words Practice (yeni sekmede açılır)), "Bu ne?" + 20 kelime(yeni sekmede açılır)

7. Var, yok

“Var” bir şeyin bulunduğunu, “yok” bulunmadığını söyler: Masada kitap var. Evde süt yok. Soru: Çay var mı?

Yazı: Türkçede var ve yok, Video: There Is and There Isn't(yeni sekmede açılır)

8. Sayılar

Sayılar büyükten küçüğe, yan yana söylenir: yirmi beş, iki bin yirmi altı. 100 ve 1.000’in önüne “bir” gelmez: yüz, bin.

Sıra sayıları -(ı)ncı / -(i)nci / -(u)ncu / -(ü)ncü ile yapılır: birinci, ikinci, üçüncü, dördüncü, beşinci, onuncu. Ünlüyle biten sayılarda ek -ncı olur: iki-nci, altı-ncı, yedi-nci. Rakamla yazılırken sayıdan sonra nokta konur: 3. kat (üçüncü kat).

Yazı: Türkçede sayılar, Video: Turkish Number Mastery(yeni sekmede açılır)

9. Şimdiki zaman: -iyor

Şu anda olan ya da süren işleri anlatır. Yapı: fiil kökü + (ı/i/u/ü)yor + kişi eki.

• Ünsüzle biten kök: gel-iyor-um (geliyorum), kal-ıyor-sun (kalıyorsun)
• Ünlüyle biten kök: ek -yor olur, son a/e daralır: oku-yor (okuyor), bekle → bekliyor, ara → arıyor
• Olumsuz: gel-m-iyor-um (gelmiyorum)
• Soru: Geliyor musun?

Kişi	Olumlu	Olumsuz	Soru
ben	geliyorum	gelmiyorum	geliyor muyum?
sen	geliyorsun	gelmiyorsun	geliyor musun?
o	geliyor	gelmiyor	geliyor mu?
biz	geliyoruz	gelmiyoruz	geliyor muyuz?
siz	geliyorsunuz	gelmiyorsunuz	geliyor musunuz?
onlar	geliyorlar	gelmiyorlar	geliyorlar mı?

“-yor” eki hiç değişmez; ünlü uyumuna yalnızca önündeki ünlü ve kişi eki uyar.

İstisna fiiller: Şu fiillerde kök değişir; en sık yapılan hatalar bunlardır:

Fiil	Yanlış	Doğru	Olumsuz
aramak	arayor	arıyor	aramıyor
dinlemek	dinleyor	dinliyor	dinlemiyor
anlamak	anlayor	anlıyor	anlamıyor
oynamak	oynayor	oynuyor	oynamıyor
özlemek	özleyor	özlüyor	özlemiyor
gitmek	gitiyor	gidiyor	gitmiyor
…etmek	…etiyor	…ediyor	…etmiyor
tatmak	tatıyor	tadıyor	tatmıyor
yemek	yeyor	yiyor	yemiyor

Mantığı: kökün sonundaki a/e, -yor’dan önce ı/i/u/ü olur (ara → arı-yor, oyna → oynu-yor); t ile biten bazı köklerde t → d olur (git → gid-iyor, tat → tad-ıyor). Yemek ve demek özel biçimlidir: yiyor, diyor.

Videolar: Present Continuous -iyor(yeni sekmede açılır), Negative and Questions(yeni sekmede açılır), -iyor with music(yeni sekmede açılır), Present Tense Part 1 ve 2 (1: Turkish Present Tense - Part 1: Positive Form [With English & Русский Explanations] (yeni sekmede açılır), 2: Mastering Turkish Present Tense-Part 2 Negative & Question Forms(with English& Russian Explanations) (yeni sekmede açılır))

Ayrıntılı anlatım: Türkçede şimdiki zaman

10. Değil

İsim cümlesini olumsuz yapar; ayrı yazılır ve kişi ekini alır: Öğretmen değilim. Bu kahve değil, çay. Fiillerde “değil” kullanılmaz, olumsuzluk eki -ma/-me gelir: gelmiyorum (gel değilim diye bir yapı yoktur).

İsim cümlesi	Fiil cümlesi
Öğrenci değilim.	Gelmiyorum.
Ev büyük değil.	Çalışmıyor.

Video: How to Use "DEĞİL"(yeni sekmede açılır)

Ayrıntılı anlatım: Türkçede değil

11. Emir ve istek: gel, gelin, gidelim

Birine bir şey yapmasını söylerken fiil kökü tek başına kullanılır: Gel! Otur! Bak! Birden çok kişiye ya da saygıyla konuşurken -(y)ın / -(y)in / -(y)un / -(y)ün eklenir: Gelin! Oturun! Okuyun! Olumsuz emirde olumsuzluk eki gelir: Gelme! Gelmeyin!

Kibar bir istek için lütfen kullanılır: Lütfen oturun. Resmî yazılarda -ınız / -iniz biçimi görülür: Lütfen bekleyiniz.

İstek: Konuşan kişi bir işi kendisi yapmayı ya da birlikte yapmayı önerirken -(y)ayım / -(y)eyim (ben) ve -(y)alım / -(y)elim (biz) kullanılır: Ben sorayım. Pencereyi açayım mı? Sinemaya gidelim mi? Haydi başlayalım!

12. İyelik ekleri: evim, evin

Bir şeyin kime ait olduğunu gösterir. Ünsüzle biten kelimede: ev-im, ev-in, ev-i, ev-imiz, ev-iniz, ev-leri. Ünlüyle biten kelimede: araba-m, araba-n, araba-sı. Ekler dört biçimlidir: okul-um, göz-üm. İstisna kelimelerde: saatim, rolüm, kalbim.

Yazı: Türkçede iyelik ekleri, Video: Possessive Suffixes(yeni sekmede açılır)

13–16. Hâl ekleri

Hâl ekleri, ismin cümledeki görevini gösterir. Hepsi ünlü uyumuna uyar. -da ve -dan eklerinde, sert ünsüzden (f, s, t, k, ç, ş, h, p: “Fıstıkçı Şahap”) sonra d → t olur. Ünlüyle biten kelimede yönelme ve belirtme eklerinin önüne y girer.

Hâl	Soru	Ek	Örnek
Bulunma	nerede?	-da / -de (-ta / -te)	evde, okulda, kitapta
Yönelme	nereye?	-(y)a / -(y)e	eve, okula, arabaya
Ayrılma	nereden?	-dan / -den (-tan / -ten)	evden, okuldan, sokaktan
Belirtme	neyi? kimi?	-(y)ı / -(y)i / -(y)u / -(y)ü	evi, okulu, arabayı

Ünsüz yumuşaması: p, ç, t, k ile biten çok heceli kelimelere ünlüyle başlayan bir ek gelince bu ünsüzler yumuşar: p → b, ç → c, t → d, k → ğ. kitap → kitabı, ağaç → ağaca, kanat → kanadı, sokak → sokağa. Tek heceli kelimelerin çoğunda değişmez: top → topu, saç → saçı; dört → dördü gibi istisnalar vardır. Yabancı dillerden gelen bazı kelimeler de yumuşamaz: saat → saati.

İstisna kelimeler: 5. bölümdeki kelimeler hâl eklerini de ince ünlüyle alır: saatte, golden, rolü, alkolden. Kalp hem bu istisnaya hem yumuşamaya uyar: kalpte, kalpten, kalbi.

Belirtme hâlinin mantığı: Nesne belirliyse ek gelir, belirsizse gelmez: Film izledim (herhangi bir film) / Filmi izledim (o filmi).

Yazı: Türkçede hâl ekleri

Bulunma: Nerede, Kimde (ders sayfası), Hürrem Sultan nerede? (ders sayfası)

Belirtme: Ketçap kuralı (ders sayfası), Belirtme Hali 1–5 (1: Belirtme Hali- Accusative Case in Turkish: Part 1 (Live Lesson Excerpt)-С поддержкой русского языка (yeni sekmede açılır), 2: Belirtme Hali- Accusative Case in Turkish: Part 2 (Live Lesson Excerpt)- С поддержкой русского языка (yeni sekmede açılır), 3: Belirtme Hali- Accusative Case in Turkish: Part 3 (Live Lesson Excerpt)- С поддержкой русского языка (yeni sekmede açılır), 4: Belirtme Hali- Accusative Case in Turkish: Part 4 (Live Lesson Excerpt)- С поддержкой русского языка (yeni sekmede açılır), 5: Belirtme Hali- Accusative Case in Turkish: Part 5 (Live Lesson Excerpt)- С поддержкой русского языка (yeni sekmede açılır))

Yönelme: Дательный падеж(yeni sekmede açılır), Ayrılma: Исходный падеж(yeni sekmede açılır)

17. Zaman kalıpları: -dan önce, -dan sonra, -dan beri

Ayrılma hâli ekiyle kurulan bu kalıplar, bir işin ne zaman olduğunu gösterir:

Kalıp	Anlam	Örnek
-dan önce	bir şeyden önce	Dersten önce kahve içiyorum.
-dan sonra	bir şeyden sonra	Yemekten sonra parka gidiyoruz.
-dan … -a kadar	başlangıç ve bitiş	Saat dokuzdan beşe kadar çalışıyorum.
-dan beri	belli bir başlangıçtan bu yana	Pazartesiden beri yağmur yağıyor.
-dır	belli bir süredir	İki yıldır Türkçe öğreniyorum.

-dan beri bir başlangıç noktasıyla, -dır bir süreyle kullanılır: sabahtan beri / üç saattir. -dır dört biçimlidir ve sert ünsüzden sonra -tır olur: bir haftadır, beş yıldır, üç saattir.

18. İsim tamlaması: okulun kapısı, Türkçe kitabı

İki ismi birbirine bağlayan yapıdır. İkinci isim her zaman -(s)ı iyelik ekini alır:

• Belirtili tamlama: Birinci isim belirli bir şeyse -(n)ın alır: Ali’nin dersleri, okulun kapısı, Ankara’nın havası. (Kimin? Neyin?)
• Belirtisiz tamlama: Birinci isim türü ya da cinsi gösteriyorsa ek almaz: Türkçe kitabı, güneş gözlüğü, yemek kaşığı, İstanbul Üniversitesi.

Karşılaştırın: okulun kapısı (bu okulun kapısı) / okul kapısı (bir okul kapısı, okullara özgü kapı). Tamlamadan sonra hâl eki gelirse araya n girer: Türkçe kitabı-n-da.

Yer bildiren kelimeler: Bir şeyin yerini anlatmak için tamlama ve bulunma hâli birlikte kullanılır: Kitap masanın üstünde. Kedi masanın altında. Okulun arkasında bir park var. Telefon çantanın içinde. Banka postanenin karşısında. Aynı yapıyla: önünde, yanında, arasında. Soruya göre hâl eki değişir: masanın üstünde, masanın üstüne, masanın üstünden. Zamirlerle: benim yanımda, senin önünde.

19. -ki, -daki: masadaki kitap

Bulunma hâline -ki eklenince yer bildiren kelime sıfat olur ve bir ismi niteler:

• Kitap masada. (Kitap nerede?)
• Masadaki kitap benim. (Hangi kitap? Masada olan kitap.)

Örnekler: sınıftaki öğrenciler, İstanbul’daki arkadaşım, parktaki çocuklar. -ki ünlü uyumuna uymaz, her zaman -ki kalır: evdeki, okuldaki, otobüsteki. Zaman kelimelerinde birkaç istisna vardır: bugünkü, dünkü.

20. Geçmiş zaman: -dı

Olmuş ve bitmiş işleri anlatır. Yapı: fiil kökü + -dı (dört biçimli) + kişi eki: gel-di-m, gel-di-n, gel-di, gel-di-k, gel-di-niz, gel-di-ler. Sert ünsüzden sonra -tı: iç-ti-m, git-ti. Olumsuz: gel-me-di-m.

Yazı: Türkçede görülen geçmiş zaman

21. Gelecek zaman: -acak

Olacak işleri anlatır. Yapı: fiil kökü + -(y)acak / -(y)ecek + kişi eki: yap-acağ-ım, gel-ecek-sin, oku-y-acak. Ünlüyle başlayan kişi eki gelince k → ğ olur: yapacak → yapacağım.

Yazı: Türkçede gelecek zaman

22. İstemek: -mak istiyorum

Bir şeyi yapmak istediğinizi söylemek için fiil + -mak / -mek + istemek kullanılır: Türkçe öğrenmek istiyorum. Bu akşam dışarı çıkmak istemiyorum. Ne yapmak istiyorsun? Bir şeyin kendisini isterken isim kullanılır: Bir çay istiyorum.

23. Karşılaştırma: daha, en

İki şeyi karşılaştırırken -dan / -den + daha kullanılır: Ali Ayşe’den daha uzun. En üst derece için en: İstanbul Türkiye’nin en kalabalık şehri.

Yazı: Türkçede karşılaştırma: daha ve en

24. Görüş bildirmek: bence, bana göre

Görüşünüzü söylemek için bence, sence ya da -a göre kullanılır: Bence bu kitap çok güzel. Sence hangisi daha iyi? Bana göre en güzel mevsim ilkbahar. -a göre “bir şeye dayanarak” anlamı da verir: Haritaya göre okul çok yakın.

25. İle

“Birlikte” ya da “aracılığıyla” anlamı verir. Ayrı yazılabilir ya da ek olabilir: arkadaşım ile = arkadaşımla, otobüs ile = otobüsle. İki ismi bağlarken “ve” anlamına da gelir: Ali ile Ayşe.

Yazı: Türkçede ile

Sonraki adım

A1 konularını bitirdiyseniz A2 rehberine geçin: geniş zaman, -mış, -ebil (yapabilirim) ve iki cümleyi birleştiren -ıp, -arak gibi ekler sizi bekliyor. Bütün seviyelerin konu listesi için seviyeler sayfasına bakın. Bir kuralı anlamadıysanız bana sorun.