Türkçede "değil": isim cümlelerini olumsuz yapmanın tek kuralı

Türkçede iki tür cümle vardır: yüklemi fiil olan cümleler (Geliyorum.) ve yüklemi isim, sıfat ya da zamir olan isim cümleleri (Öğrenciyim. Ev büyük.). “Değil”, isim cümlelerinin olumsuzudur. Fiil cümlelerinde kullanılmaz. Bu yazıda isim cümlelerinin dört biçimini (öğrenciyim, öğrenci değilim, öğrenci miyim?, öğrenci değil miyim?) bütün kişilerle ve “değil”, “-ma”, “yok” arasındaki farkı ele alıyorum.

1. Bir isim, dört biçim

Biçim	Örnek
Olumlu	Ben öğrenciyim.
Olumsuz	Ben öğrenci değilim.
Soru	Ben öğrenci miyim?
Olumsuz soru	Ben öğrenci değil miyim?

Kural basit: değil ayrı yazılır ve kişi eki isme değil değil’e gelir: öğrenci değilim.

2. Mantığı: eklerin sırası

Sıra her zaman aynıdır: isim + (değil) + kişi eki.

Olumlu ve olumsuz:

Kişi	İsim	Olumsuz	Kişi eki	Sonuç
ben	öğrenci	(değil)	-(y)im	öğrenciyim / öğrenci değilim
sen	öğrenci	(değil)	-sin	öğrencisin / öğrenci değilsin
o	öğrenci	(değil)		öğrenci / öğrenci değil
biz	öğrenci	(değil)	-(y)iz	öğrenciyiz / öğrenci değiliz
siz	öğrenci	(değil)	-siniz	öğrencisiniz / öğrenci değilsiniz
onlar	öğrenci	(değil)	-ler	öğrenciler / öğrenci değiller

Kişi ekinin ünlüsü, kendinden önceki kelimeye bakar (küçük ünlü uyumu): polisim, hızlıyım, uykuluyum, Türküm. “Değil”in son ünlüsü i olduğu için olumsuzdaki ekler her zaman i’lidir: değilim, değilsin, değiliz, değilsiniz.

Ünlüyle biten bir isimden sonra, ünlüyle başlayan ekin önüne kaynaştırma ünsüzü y girer: öğrenci-y-im, hızlı-y-ım. “Değil” ünsüzle bittiği için orada y yoktur: değilim.

Soru: Soru eki mı / mi / mu / mü ayrı yazılır ve kişi eki soru ekine gelir. Soru eki ünlüyle bittiği için, ben ve biz eklerinin önüne y girer.

Kişi	İsim / değil	Soru eki	Kaynaştırma	Kişi eki	Sonuç
ben	öğrenci	mi	y	-im	öğrenci miyim?
sen	öğrenci	mi		-sin	öğrenci misin?
o	öğrenci	mi			öğrenci mi?
biz	öğrenci	mi	y	-iz	öğrenci miyiz?
siz	öğrenci	mi		-siniz	öğrenci misiniz?
onlar	öğrenciler	mi			öğrenciler mi?

Olumsuz soruda soru eki değil’den sonra gelir ve hep mi olur: öğrenci değil miyim?, öğrenci değil misin?, öğrenci değiller mi?

Tek istisna yine onlar: kişi eki “-ler” isimde ya da “değil”de kalır, soru eki en sona gelir.

Dört biçimin tamamı: iyiyim, iyi değilim, iyi miyim?, iyi değil miyim?

3. “Değil” mi, “-ma” mı, “yok” mu?

Öğrencilerin en sık karıştırdığı üç olumsuzluk:

Ne söylüyorsunuz?	Kullanılan	Örnek
Bir şey o değildir (isim cümlesi)	değil	Ben öğretmen değilim. Bu kahve değil.
Bir iş yapılmıyor (fiil cümlesi)	-ma / -me	Gelmiyorum. Çalışmıyor.
Bir şey orada bulunmuyor	yok	Evde ekmek yok. Öğretmen yok.

Karşılaştırın:

• Öğretmen değil. (O kişi öğretmen değil.)
• Öğretmen yok. (Burada öğretmen bulunmuyor.)

Video: There Is and There Isn’t: var / yok

4. Günlük konuşmada “değil”

“…değil mi?” cümlenin sonuna eklenince onay ister, Türkçede çok sık kullanılır: Hava güzel, değil mi? Sen de geliyorsun, değil mi? Bu kalıpta “değil mi” hiç değişmez; fiil cümlesinden sonra da kullanılır.

“…değil, …” iki şeyi karşılaştırır: Çay değil, kahve istiyorum.

Geçmişte: “değil”e geçmiş zaman eki gelir: Dün evde değildim. Geçmiş zaman -dı’yı öğrendikten sonra bu biçim kolaylaşır.

5. Sık yapılan hatalar

Yanlış	Doğru	Neden
Ben öğrenci değil.	Ben öğrenci değilim.	Kişi eki “değil”e gelir.
Ben gelmek değilim.	Ben gelmiyorum.	Fiillerde “değil” değil, -ma kullanılır.
Evde ekmek değil.	Evde ekmek yok.	Bulunmamak “yok” ile söylenir.
öğrenci değilmiyim?	öğrenci değil miyim?	Soru eki ayrı yazılır.
öğrenci değilim mi?	öğrenci değil miyim?	Kişi eki soru ekine gelir.
öğrenci değilsin mı?	öğrenci değil misin?	Soru eki “değil”e bakar: hep mi.

Kendinizi deneyin

5 soru

1. 01"Ben doktor ___." (olumsuz)

   değildeğilimdeğilum

   Cevap:değilim. Kişi eki "değil"e gelir; "değil"in ünlüsü i olduğu için -im.

2. 02"Sen öğretmen değilsin" cümlesinin sorusu hangisi?

   öğretmen değilsin mi?öğretmen değil misin?öğretmen değilmisin?

   Cevap:öğretmen değil misin?. Soru eki ayrı yazılır ve kişi eki soru ekine gelir.

3. 03"Buzdolabında süt ___." (Süt bulunmuyor.)

   değilyokyokum

   Cevap:yok. Bir şeyin bulunmadığını "yok" söyler.

4. 04Hangisi yanlış?

   Bugün çalışmıyorum.Bugün çalışmak değilim.Bugün çalışmayacağım.

   Cevap:Bugün çalışmak değilim.. Fiil cümlelerinde "değil" kullanılmaz; olumsuzluk -ma ile yapılır.

5. 05"Hava çok güzel, ___?" (Onay istiyorsunuz.)

   değil mideğilimyok mu

   Cevap:değil mi. "…değil mi?" kalıbı cümlenin sonunda onay ister.

Sonraki adım

İsim cümlelerini ve “değil”i öğrendiyseniz şimdiki zaman yazısıyla fiil cümlelerinin olumsuzunu karşılaştırın. Bütün A1 konuları için dilbilgisi rehberine bakın, bir sorunuz varsa bana sorun.