Türkçede renkler: kırmızı, kıpkırmızı, al
Renk adlarını öğrenmek kolaydır. Ama Türkçede renklerin bir de ikinci hayatı vardır: kırmızı bir elma kıpkırmızı olabilir, siyah bir kedi bazen kara kedidir, beyaz ise bazen ak olur. Bu yazıda temel renkleri, renk sormayı, açık ve koyu tonları, renkleri güçlendirmeyi ve eski Türkçe renk adlarının bugün nerede yaşadığını ele alıyorum.
1. Temel renkler
| Renk | Örnek |
|---|---|
| kırmızı | kırmızı elma |
| turuncu | turuncu portakal |
| sarı | sarı limon |
| yeşil | yeşil çay |
| mavi | mavi gökyüzü |
| lacivert | lacivert ceket |
| mor | mor menekşe |
| pembe | pembe gül |
| kahverengi | kahverengi ayakkabı |
| gri | gri bulut |
| siyah | siyah kedi |
| beyaz | beyaz kar |
Lacivert, koyu mavidir. Türkçede mavi ile lacivert ayrı renk sayılır: mavi gömlek ile lacivert gömlek aynı şey değildir.
2. Ne renk?
- Bu ne renk? Kırmızı.
- Araban ne renk? Beyaz.
- En sevdiğin renk ne? Mavi.
Renk adı, sıfat olarak ismin önüne gelir ve ek almaz: kırmızı araba, kırmızı arabalar. Tek başına isim olarak da kullanılır: Kırmızıyı seviyorum. Maviyi mi, yeşili mi istersin?
3. Açık ve koyu
| Yapı | Örnek |
|---|---|
| açık + renk | açık mavi, açık yeşil |
| koyu + renk | koyu mavi, koyu kırmızı |
| renk + -(ı)msı / -(ı)mtırak (renge yakın) | yeşilimsi, mavimsi, sarımtırak |
-(ı)msı eki “tam o renk değil, ona yakın” demektir: yeşilimsi bir göl tam yeşil değildir. Bu ek A2 düzeyindedir; şimdilik tanımanız yeter.
4. Rengi güçlendirmek: kıpkırmızı, masmavi
Türkçede bir rengi güçlendirmek için rengin ilk hecesi alınır, sonuna m, p, r ya da s eklenir ve renk adının önüne getirilir:
| Renk | Güçlü biçim |
|---|---|
| kırmızı | kıpkırmızı |
| sarı | sapsarı |
| yeşil | yemyeşil |
| mavi | masmavi |
| mor | mosmor |
| beyaz | bembeyaz |
| siyah | simsiyah |
| kara | kapkara |
Hangi ünsüzün geleceğini gösteren tek bir kural yoktur; bu biçimler duyularak öğrenilir. Aynı yol renklerin dışındaki sıfatlarda da kullanılır: tertemiz, bomboş, dosdoğru, upuzun, sımsıcak, çarçabuk. Bu konunun ayrıntısı A2 dilbilgisi rehberinin 3. bölümünde.
5. Al, ak, kara: eski renk adları
Türkçede bazı renklerin iki adı vardır. Eski Türkçe adlar bugün çoğu zaman kalıplaşmış sözlerde, yer adlarında ve atasözlerinde yaşar:
| Bugünkü renk adı | Eski ad | Nerede yaşar? |
|---|---|---|
| kırmızı | al | al bayrak, al yanaklar |
| beyaz | ak | Akdeniz, ak saç |
| siyah | kara | Karadeniz, kara kedi, kara gün |
Bir rengi anlatırken çoğu zaman kırmızı, beyaz ve siyah kullanılır. Ak ve kara ise mecaz anlam da taşır: Ak akçe kara gün içindir atasözünde kara gün, “zor gün” demektir.
Renk adlarını Kelime Avı oyununun Renkler bulmacasında tekrar edebilirsiniz.
6. Renklerle kurulan günlük ifadeler
- Yüzü kıpkırmızı oldu. (Utandı ya da çok kızdı.)
- Korkudan sapsarı oldu. (Çok korktu.)
- Kara haber (kötü haber)
7. Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru | Neden |
|---|---|---|
| Mavi rengi araba | Mavi araba / mavi renkli araba | Renk adı ek almadan ismin önüne gelir. |
| Kırmızılar elmalar | Kırmızı elmalar | Sıfat çoğul eki almaz. |
| Masamavi | Masmavi | İlk hece ma-, sonuna -s: mas + mavi. |
| Mavi ceket (koyu lacivert için) | Lacivert ceket | Türkçede lacivert ayrı bir renktir. |
Kendinizi deneyin
5 soru
"Araban ___ renk?"
Cevap:ne. Renk sorusu: ne renk?
Rengi güçlendirin: "Gökyüzü bugün ___."
Cevap:masmavi. İlk hece + s: masmavi.
"Ak akçe ___ gün içindir."
Cevap:kara. Atasözlerinde eski ad yaşar: kara gün.
Hangisi doğrudur?
Cevap:kırmızı elmalar. Sıfat çoğul eki almaz.
Koyu mavi bir ceketin Türkçedeki ayrı adı nedir?
Cevap:lacivert. Lacivert, koyu mavi için ayrı bir renk adıdır.
Sonraki adım
Renkleri Kelime Avı oyununda tekrar edin. Masmavi gibi güçlendirme yapıları için A2 dilbilgisi rehberine, A1’in bütün konuları için dilbilgisi rehberine bakın. Bir sorunuz varsa bana sorun ya da Telegram’dan yazın.
Bu konuda takıldığınız bir yerde bana yazın.
Bu dersle ilgili bir sorunuz mu var? Buradan sorun.
Sıradaki yazı
Türkçede özür dilemek ve "anlamadım" demek
Türkçede özür dilemek: özür dilerim, kusura bakmayın, affedersiniz ve pardon farkı, özre cevap, anlamadım ve tekrar eder misiniz, sık hatalar ve kısa test.
Türkçede lokantada: çok lezzetli, hesap lütfen
Türkçede lokantada: masa ve sipariş, garsonu çağırmak, çok lezzetli ve çok güzel olmuş, afiyet olsun ve eline sağlık, hesap lütfen, hatalar ve kısa test.
Türkçede alışveriş: kaç para, ne kadar?
Türkçede alışveriş: kaç para ve ne kadar farkı, fiyat söylemek, on liraya aldım, mağazada ve pazarda kalıplar, beden ve numara, ödeme, hatalar ve kısa test.
Türkçede iyi dilekler: kolay gelsin, geçmiş olsun, afiyet olsun
Türkçede iyi dilekler: iyi günler, kolay gelsin, geçmiş olsun, afiyet olsun, hayırlı olsun, iyi ki doğdun; hangisi ne zaman ve cevabı, hatalar ve kısa test.