Türkçede var ve yok: bulunmayı ve sahip olmayı anlatmak

Türkçede bir şeyin bir yerde bulunduğunu ya da bulunmadığını söylemek için iki kelime yeter: var ve yok. Bu iki kelime fiil gibi çekilmez ve kişiye göre değişmez. Aynı kelimeler sahip olmayı da anlatır: Arabam var. Bu yazıda var ve yok ile kurulan iki temel cümle türünü, soru ve geçmiş biçimlerini ve öğrencilerin en sık yaptığı hataları ele alıyorum.

1. Bir yerde bir şey var

Bir şeyin nerede bulunduğunu söylerken sıra şöyledir: yer + -da / -de + isim + var / yok.

Yer	Ne?	var / yok	Cümle
masa-da	kitap	var	Masada kitap var.
ev-de	ekmek	yok	Evde ekmek yok.
sınıf-ta	öğrenci	var	Sınıfta öğrenci var.
şehir-de	metro	yok	Şehirde metro yok.

Yer bildiren kelime bulunma hâli ekini alır: masada, evde, sınıfta. Bu ekin kuralını Bulunma hâli dersinde ayrıntılı anlattım.

2. Birinin bir şeyi var

Sahip olmayı anlatırken sahip olunan şey iyelik eki alır: (benim) araba-m var.

Kişi	Örnek
(benim)	arabam var
(senin)	araban var
(onun)	arabası var
(bizim)	arabamız var
(sizin)	arabanız var
(onların)	arabaları var

Parantez içindeki kelimeler çoğu zaman söylenmez, çünkü kişiyi iyelik eki zaten gösterir: Arabam var. Kardeşin var mı?

İki cümleyi karşılaştırın:

• Benim kalemim yok. (Hiç kalemim yok.)
• Bende kalem yok. (Şu an yanımda kalem yok.)

Birinci cümle sahipliği, ikinci cümle o andaki durumu anlatır.

3. Soru ve cevap

Soru eki mı ayrı yazılır: var mı?, yok mu?

• Evde süt var mı? Evet, var. / Hayır, yok.
• Kardeşin var mı? Var, bir ablam var.

Türkçede bu sorulara kısa cevap vermek doğaldır: yalnızca var ya da yok demek yeterlidir.

4. Geçmişte: vardı, yoktu

Geçmiş zaman eki doğrudan var ve yok’a gelir:

• Dün akşam evde misafir vardı.
• Toplantıda kimse yoktu.

5. Yok mu, değil mi?

İki olumsuzluk sık karıştırılır:

• Öğretmen yok. (Burada öğretmen bulunmuyor.)
• O, öğretmen değil. (O kişi öğretmen değil.)

“Yok” bir şeyin bulunmadığını, “değil” bir şeyin o şey olmadığını söyler. Ayrıntısı değil yazısında.

6. Günlük konuşmada var ve yok

İfade	Ne zaman söylenir?
Sorun yok.	Bir şeyin önemli olmadığını, her şeyin yolunda olduğunu söylerken
Bir şey yok.	“Ne oldu?” sorusuna “önemli bir şey olmadı” diye cevap verirken
Kimse yok mu?	Bir yere girip kimseyi göremeyince
Var ol!	Birine teşekkür ederken ya da onu takdir ederken (samimi)

7. Sık yapılan hatalar

Yanlış	Doğru	Neden
Benim araba var.	Benim arabam var.	Sahip olunan şey iyelik eki alır.
Masa kitap var.	Masada kitap var.	Yer bildiren kelime -da / -de alır.
Evde ekmek değil.	Evde ekmek yok.	Bulunmamak “yok” ile söylenir.
Varmı?	Var mı?	Soru eki ayrı yazılır.
Ben arabam var.	(Benim) arabam var.	Sahiplikte “benim” kullanılır, “ben” değil.

Kendinizi deneyin

5 soru

1. 01"Buzdolabında süt ___." (Süt bulunmuyor.)

   değilyokvar değil

   Cevap:yok. Bir şeyin bulunmadığını "yok" söyler.

2. 02"Benim iki ___ var." (kardeş)

   kardeşkardeşimkardeşler

   Cevap:kardeşim. Sahip olunan şey iyelik eki alır; sayıdan sonra çoğul eki gelmez.

3. 03Hangisi doğrudur?

   Parkta çocuklar var mı?Parkta çocuklar varmı?Park çocuklar var mı?

   Cevap:Parkta çocuklar var mı?. Soru eki ayrı yazılır ve yer bildiren kelime -da alır.

4. 04"Şu an yanımda kalem yok" anlamına gelen cümle hangisidir?

   Benim kalemim yok.Bende kalem yok.Kalem değilim.

   Cevap:Bende kalem yok.. "Bende" o andaki durumu anlatır.

5. 05"Dün sınıfta kimse ___." (geçmiş)

   yokyoktuyokdu

   Cevap:yoktu. Geçmiş zaman eki doğrudan "yok" kelimesine gelir: yoktu.

Sonraki adım

Var ve yok ile kurulan sahiplik cümleleri iyelik eklerine dayanır; iyelik eklerini dilbilgisi rehberinde bulabilirsiniz. Bir sorunuz varsa bana sorun.