Türkçede emir ve istek: gel, gelin, gidelim

Seviye A1 Yazar Dr. Furkan Kurt Yayın tarihi 3 dakikalık okuma

Sınıfta öğretmen “Kitabınızı açın” der, arkadaşınız “Gel, çay içelim” der, bankamatik ekranında “Şifrenizi giriniz” yazar. Üçü de aynı konunun parçasıdır: biriyle bir iş yapmasını söylemek ya da birlikte bir şey yapmayı önermek. Bu yazıda emrin üç biçimini, olumsuz emri, bazı fiillerde görülen değişimleri ve “gideyim, gidelim” gibi istek biçimlerini ele alıyorum.

1. Sen için: fiil kökü yeter

Tek bir kişiye, yakın olduğunuz birine bir şey söylerken fiil kökü hiçbir ek almadan kullanılır:

  • Gel! (gelmek), Otur! (oturmak), Bak! (bakmak)
  • Kapıyı kapat. Biraz bekle. Bana yaz.

Türkçede emir için ayrı bir kelime gerekmez; fiilin sözlükteki biçiminden -mak / -mek atılınca emir kendiliğinden ortaya çıkar.

2. Siz için: -(y)ın, -(y)in, -(y)un, -(y)ün

Birden çok kişiye ya da saygı gösterdiğiniz bir kişiye konuşurken köke -(y)ın eklenir. Ek dört biçimlidir, son ünlüye uyar:

KökSizÖrnek
gel-gelinHoş geldiniz, içeri gelin.
otur-oturunLütfen oturun.
bak-bakınTahtaya bakın.
gül-gülünFotoğraf için gülün!

Kök ünlüyle bitiyorsa araya y girer: oku-y-un, bekle-y-in, söyle-y-in.

Öğretmen sınıfa “Kitaplarınızı açın” der; aynı cümleyi bir öğrenciye söylerken “Kitabını aç” der. Seçimi kişi sayısı ve saygı belirler.

3. Resmî biçim: -(y)ınız, -(y)iniz

Tabelalarda, duyurularda, kullanma talimatlarında ve resmî yazılarda daha uzun bir biçim görülür: -(y)ınız / -(y)iniz / -(y)unuz / -(y)ünüz.

  • Lütfen bekleyiniz. Sağa dönünüz. Şifrenizi giriniz. Kapıyı kapatınız.

Bu biçim günlük konuşmada az kullanılır; konuşurken bekleyin, dönün yeterlidir. Ama sokakta, havalimanında, ATM ekranında sık sık karşınıza çıkar.

4. Olumsuz emir: gelme, gelmeyin

Olumsuz emirde kökten sonra -ma / -me gelir:

OlumluOlumsuz
Gel.Gelme.
Gelin.Gelmeyin.
Bekleyiniz.Beklemeyiniz.
Konuş.Konuşma.

Siz biçiminde -ma/-me ünlüyle bittiği için araya y girer: gel-me-y-in, konuş-ma-y-ın. Yazıda “gelmiyin” diye yazılmaz; doğrusu gelmeyin.

Uyarıyı güçlendirmek için cümlenin başına sakın konabilir: Sakın dokunma!

5. Değişen kökler: git, gidin

Bazı fiillerde ek gelince kök değişir. A1’de en sık karşılaşacağınız fiiller şunlar:

KökSenSizNeden
git-Git.Gidin.t, ünlüden önce d olur.
et-Dikkat et.Dikkat edin.t, ünlüden önce d olur.
ye-Ye.Yiyin.Kökün ünlüsü değişir.
de-De.Deyin.Araya y girer.

Aynı değişim istekte de görülür: gideyim, gidelim, edelim, yiyelim.

6. İstek: gideyim, gidelim

Konuşan kişi bir işi kendisi yapmayı önerirken -(y)ayım / -(y)eyim, başkalarıyla birlikte yapmayı önerirken -(y)alım / -(y)elim kullanılır:

  • Ben sorayım. (Bu işi ben yapmayı öneriyorum.)
  • Sinemaya gidelim. (Hep birlikte gitmeyi öneriyorum.)
  • Haydi başlayalım!

Soru ekiyle bu biçimler kibar bir teklif olur:

  • Pencereyi açayım mı? (İzin istiyorum ya da yardım öneriyorum.)
  • Akşam yemekte buluşalım mı? (Karşımdakinin fikrini soruyorum.)
KökBenBiz
al-alayımalalım
gel-geleyimgelelim
oku-okuyayımokuyalım
git-gideyimgidelim

7. Kısa bir not: gelsin

Üçüncü kişi için -sın / -sin / -sun / -sün eklenir: Ali de gelsin. Çocuklar biraz dinlensin. Bu biçimle karşınızdaki kişiye değil, başka biri hakkında bir istek bildirirsiniz. A1’de yalnızca tanımanız yeterli; ayrıntısını A2’de göreceğiz.

8. Sık yapılan hatalar

YanlışDoğruNeden
Gitin.Gidin.t, ünlüden önce d olur.
Okuun.Okuyun.Kök ünlüyle bitince araya y girer.
Gelmiyin.Gelmeyin.Olumsuz eki -me, araya y girer.
Yein.Yiyin.“Ye” fiilinin siz biçimi yiyin olur.
Gidalım.Gidelim.Son ünlü i, ek -elim olur.
Sinemaya gidiyoruz mu?Sinemaya gidelim mi?Öneri için istek biçimi kullanılır.

Kendinizi deneyin

5 soru

  1. Öğretmen sınıfa söylüyor: "Kitaplarınızı ___." (aç-)

    Cevap:açın. Birden çok kişiye -(y)ın eklenir.

  2. "Burada sigara ___." (iç-, olumsuz, siz)

    Cevap:içmeyiniz. Tabelalarda resmî biçim kullanılır; olumsuz eki -me, araya y girer, ek ünlü uyumuna uyar.

  3. "Lütfen buraya ___." (gel-, siz)

    Cevap:gelin. Karşınızdaki kişiye saygıyla konuşurken -in eklenir.

  4. "Çok sıcak. Pencereyi ___ mı?" (aç-, ben)

    Cevap:açayım. Konuşan kişi işi kendisi yapmayı öneriyor: -ayım.

  5. "Yarın birlikte müzeye ___." (git-, biz)

    Cevap:gidelim. t, ünlüden önce d olur; son ünlü i, ek -elim.

Sonraki adım

Emir ve istek, fiil köküne dayanır; kökü ve ünlü uyumunu tekrar etmek için şimdiki zaman yazısına bakın. Bütün A1 konuları için dilbilgisi rehberine bakın. Bir sorunuz varsa bana sorun ya da Telegram’dan yazın.

Bu konuda takıldığınız bir yerde bana yazın.

Bu yazı şu rehberin bir parçası: Başlangıç için Türkçe dilbilgisi

Bu dersle ilgili bir sorunuz mu var? Buradan sorun.

  • Seviye A2 , 5 dakikalık okuma

    Türkçede geniş zaman: -ır, -er

    Türkçede geniş zaman ne zaman kullanılır? -r, -ar, -ır biçimlerinin kuralı, 13 istisna fiil, yapmam ve yapmayız, şimdiki zamanla farkı, hatalar ve kısa test.

  • Seviye A1 , 4 dakikalık okuma

    Türkçede ünlü uyumu: ek neden -lar, neden -ler?

    Türkçede ünlü uyumu: kalın ve ince ünlüler, iki ve dört biçimli ekler, son ünlü kuralı, saatler gibi istisnalar, -yor ve -ki, sık yapılan hatalar ve kısa test.

  • Seviye A2 , 3 dakikalık okuma

    Türkçede -mış: duyulan geçmiş zaman

    Türkçede -mış ne zaman kullanılır? -dı ile farkı, duyulan, sonucundan anlaşılan ve sonradan fark edilen olaylar, isimlerle -ymış, sık hatalar ve kısa test.

  • Seviye A1 , 3 dakikalık okuma

    Türkçede bence ve bana göre: fikrinizi söylemek

    Türkçede fikir nasıl söylenir? Bence, sence, bizce ve bana göre, ona göre; haritaya göre gibi kullanımlar, katılmak ve katılmamak, sık hatalar ve kısa test.

Öğrenmeye YouTube'da devam edin.

Her kuralı mantığıyla anlatan video dersler. Yeni derslerden ve ücretsiz pratik günlerinden haberdar olmak için abone olun.