Türkçede emir ve istek: gel, gelin, gidelim
Sınıfta öğretmen “Kitabınızı açın” der, arkadaşınız “Gel, çay içelim” der, bankamatik ekranında “Şifrenizi giriniz” yazar. Üçü de aynı konunun parçasıdır: biriyle bir iş yapmasını söylemek ya da birlikte bir şey yapmayı önermek. Bu yazıda emrin üç biçimini, olumsuz emri, bazı fiillerde görülen değişimleri ve “gideyim, gidelim” gibi istek biçimlerini ele alıyorum.
1. Sen için: fiil kökü yeter
Tek bir kişiye, yakın olduğunuz birine bir şey söylerken fiil kökü hiçbir ek almadan kullanılır:
- Gel! (gelmek), Otur! (oturmak), Bak! (bakmak)
- Kapıyı kapat. Biraz bekle. Bana yaz.
Türkçede emir için ayrı bir kelime gerekmez; fiilin sözlükteki biçiminden -mak / -mek atılınca emir kendiliğinden ortaya çıkar.
2. Siz için: -(y)ın, -(y)in, -(y)un, -(y)ün
Birden çok kişiye ya da saygı gösterdiğiniz bir kişiye konuşurken köke -(y)ın eklenir. Ek dört biçimlidir, son ünlüye uyar:
| Kök | Siz | Örnek |
|---|---|---|
| gel- | gelin | Hoş geldiniz, içeri gelin. |
| otur- | oturun | Lütfen oturun. |
| bak- | bakın | Tahtaya bakın. |
| gül- | gülün | Fotoğraf için gülün! |
Kök ünlüyle bitiyorsa araya y girer: oku-y-un, bekle-y-in, söyle-y-in.
Öğretmen sınıfa “Kitaplarınızı açın” der; aynı cümleyi bir öğrenciye söylerken “Kitabını aç” der. Seçimi kişi sayısı ve saygı belirler.
3. Resmî biçim: -(y)ınız, -(y)iniz
Tabelalarda, duyurularda, kullanma talimatlarında ve resmî yazılarda daha uzun bir biçim görülür: -(y)ınız / -(y)iniz / -(y)unuz / -(y)ünüz.
- Lütfen bekleyiniz. Sağa dönünüz. Şifrenizi giriniz. Kapıyı kapatınız.
Bu biçim günlük konuşmada az kullanılır; konuşurken bekleyin, dönün yeterlidir. Ama sokakta, havalimanında, ATM ekranında sık sık karşınıza çıkar.
4. Olumsuz emir: gelme, gelmeyin
Olumsuz emirde kökten sonra -ma / -me gelir:
| Olumlu | Olumsuz |
|---|---|
| Gel. | Gelme. |
| Gelin. | Gelmeyin. |
| Bekleyiniz. | Beklemeyiniz. |
| Konuş. | Konuşma. |
Siz biçiminde -ma/-me ünlüyle bittiği için araya y girer: gel-me-y-in, konuş-ma-y-ın. Yazıda “gelmiyin” diye yazılmaz; doğrusu gelmeyin.
Uyarıyı güçlendirmek için cümlenin başına sakın konabilir: Sakın dokunma!
5. Değişen kökler: git, gidin
Bazı fiillerde ek gelince kök değişir. A1’de en sık karşılaşacağınız fiiller şunlar:
| Kök | Sen | Siz | Neden |
|---|---|---|---|
| git- | Git. | Gidin. | t, ünlüden önce d olur. |
| et- | Dikkat et. | Dikkat edin. | t, ünlüden önce d olur. |
| ye- | Ye. | Yiyin. | Kökün ünlüsü değişir. |
| de- | De. | Deyin. | Araya y girer. |
Aynı değişim istekte de görülür: gideyim, gidelim, edelim, yiyelim.
6. İstek: gideyim, gidelim
Konuşan kişi bir işi kendisi yapmayı önerirken -(y)ayım / -(y)eyim, başkalarıyla birlikte yapmayı önerirken -(y)alım / -(y)elim kullanılır:
- Ben sorayım. (Bu işi ben yapmayı öneriyorum.)
- Sinemaya gidelim. (Hep birlikte gitmeyi öneriyorum.)
- Haydi başlayalım!
Soru ekiyle bu biçimler kibar bir teklif olur:
- Pencereyi açayım mı? (İzin istiyorum ya da yardım öneriyorum.)
- Akşam yemekte buluşalım mı? (Karşımdakinin fikrini soruyorum.)
| Kök | Ben | Biz |
|---|---|---|
| al- | alayım | alalım |
| gel- | geleyim | gelelim |
| oku- | okuyayım | okuyalım |
| git- | gideyim | gidelim |
7. Kısa bir not: gelsin
Üçüncü kişi için -sın / -sin / -sun / -sün eklenir: Ali de gelsin. Çocuklar biraz dinlensin. Bu biçimle karşınızdaki kişiye değil, başka biri hakkında bir istek bildirirsiniz. A1’de yalnızca tanımanız yeterli; ayrıntısını A2’de göreceğiz.
8. Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru | Neden |
|---|---|---|
| Gitin. | Gidin. | t, ünlüden önce d olur. |
| Okuun. | Okuyun. | Kök ünlüyle bitince araya y girer. |
| Gelmiyin. | Gelmeyin. | Olumsuz eki -me, araya y girer. |
| Yein. | Yiyin. | “Ye” fiilinin siz biçimi yiyin olur. |
| Gidalım. | Gidelim. | Son ünlü i, ek -elim olur. |
| Sinemaya gidiyoruz mu? | Sinemaya gidelim mi? | Öneri için istek biçimi kullanılır. |
Kendinizi deneyin
5 soru
Öğretmen sınıfa söylüyor: "Kitaplarınızı ___." (aç-)
Cevap:açın. Birden çok kişiye -(y)ın eklenir.
"Burada sigara ___." (iç-, olumsuz, siz)
Cevap:içmeyiniz. Tabelalarda resmî biçim kullanılır; olumsuz eki -me, araya y girer, ek ünlü uyumuna uyar.
"Lütfen buraya ___." (gel-, siz)
Cevap:gelin. Karşınızdaki kişiye saygıyla konuşurken -in eklenir.
"Çok sıcak. Pencereyi ___ mı?" (aç-, ben)
Cevap:açayım. Konuşan kişi işi kendisi yapmayı öneriyor: -ayım.
"Yarın birlikte müzeye ___." (git-, biz)
Cevap:gidelim. t, ünlüden önce d olur; son ünlü i, ek -elim.
Sonraki adım
Emir ve istek, fiil köküne dayanır; kökü ve ünlü uyumunu tekrar etmek için şimdiki zaman yazısına bakın. Bütün A1 konuları için dilbilgisi rehberine bakın. Bir sorunuz varsa bana sorun ya da Telegram’dan yazın.
Bu konuda takıldığınız bir yerde bana yazın.
Bu yazı şu rehberin bir parçası: Başlangıç için Türkçe dilbilgisi
Bu dersle ilgili bir sorunuz mu var? Buradan sorun.
Sıradaki yazı
Türkçede geniş zaman: -ır, -er
Türkçede geniş zaman ne zaman kullanılır? -r, -ar, -ır biçimlerinin kuralı, 13 istisna fiil, yapmam ve yapmayız, şimdiki zamanla farkı, hatalar ve kısa test.
Türkçede ünlü uyumu: ek neden -lar, neden -ler?
Türkçede ünlü uyumu: kalın ve ince ünlüler, iki ve dört biçimli ekler, son ünlü kuralı, saatler gibi istisnalar, -yor ve -ki, sık yapılan hatalar ve kısa test.
Türkçede -mış: duyulan geçmiş zaman
Türkçede -mış ne zaman kullanılır? -dı ile farkı, duyulan, sonucundan anlaşılan ve sonradan fark edilen olaylar, isimlerle -ymış, sık hatalar ve kısa test.
Türkçede bence ve bana göre: fikrinizi söylemek
Türkçede fikir nasıl söylenir? Bence, sence, bizce ve bana göre, ona göre; haritaya göre gibi kullanımlar, katılmak ve katılmamak, sık hatalar ve kısa test.