Türkçede ünlü uyumu: ek neden -lar, neden -ler?
Türkçede aynı ek farklı kelimelerde farklı görünür. Ev kelimesinin çoğulu evler, okul kelimesinin çoğulu ise okullardır. Bulunma hâli eki de böyledir: evde, okulda. Soru eki de: Geldi mi?, Okudu mu? Ek her seferinde aynı ektir; değişen yalnızca ünlüsüdür. Bu değişikliği yöneten kurala ünlü uyumu denir: ek, eklendiği kelimenin son ünlüsüne uyar. Bu kuralı bir kez anladığınızda bütün eklerin biçimini kendiniz bulursunuz. Bu yazıda ünlüleri, iki ve dört biçimli ekleri, kuralın istisnalarını ve en sık yapılan hataları ele alıyorum.
1. Türkçenin sekiz ünlüsü
| Düz | Yuvarlak | |
|---|---|---|
| Kalın | a, ı | o, u |
| İnce | e, i | ö, ü |
İki soru yeterli: Ünlü kalın mı, ince mi? Düz mü, yuvarlak mı? Kalın ünlüler ağzın arkasında, ince ünlüler önünde söylenir; yuvarlak ünlülerde dudaklar yuvarlaklaşır.
2. Tek kural: son ünlüye bakın
Ek seçerken kelimenin yalnızca son ünlüsüne bakılır. İlk ünlü önemli değildir:
| Kelime | Son ünlü | Çoğul |
|---|---|---|
| kitap | a | kitaplar |
| kalem | e | kalemler |
| öğretmen | e | öğretmenler |
| otobüs | ü | otobüsler |
Kitap kelimesinin ilk ünlüsü ince (i), son ünlüsü kalındır (a); ek son ünlüye uyar: kitaplar.
3. İki biçimli ekler (büyük ünlü uyumu)
Bu ekler yalnızca iki biçimdedir: kalın ünlüden sonra a, ince ünlüden sonra e.
| Son ünlü | Ek | Örnek |
|---|---|---|
| a, ı, o, u | -lar, -da, -dan, -a, -ma | okullar, okulda, okuldan, okula |
| e, i, ö, ü | -ler, -de, -den, -e, -me | evler, evde, evden, eve |
Çoğul eki, bulunma, ayrılma ve yönelme hâlleri, olumsuzluk eki (-ma/-me), gelecek zaman (-acak/-ecek), mastar (-mak/-mek) bu türdendir. Çoğul için çoğul yazısına, hâller için hâl ekleri yazısına bakın.
4. Dört biçimli ekler (küçük ünlü uyumu)
Bu eklerin ünlüsü dört biçimdedir: ı, i, u, ü. Hangisinin geleceğini son ünlü belirler:
| Son ünlü | Ekin ünlüsü | Örnek (belirtme hâli) | Örnek (soru eki) |
|---|---|---|---|
| a, ı | ı | kapıyı, kızı | kapı mı? |
| e, i | i | evi, ipi | ev mi? |
| o, u | u | okulu, topu | okul mu? |
| ö, ü | ü | gözü, sütü | süt mü? |
Kısa yol: Kalın mı, ince mi? sorusu ı, u ile i, ü arasında seçtirir; düz mü, yuvarlak mı? sorusu ise ı, i ile u, ü arasında. İki sorunun cevabı tek bir ünlü verir.
Belirtme hâli (-ı), iyelik ekleri (-ım, -ın), soru eki (mı), kişi ekleri (-ım, -sın), geçmiş zaman (-dı), -lı / -sız bu türdendir. Soru eki için soru eki yazısına bakın.
5. İstisnalar
a) Bazı alıntı kelimeler. Arapça ve Farsçadan gelen bazı kelimelerin son ünlüsü kalın olduğu hâlde ek ince gelir:
| Kelime | Ekli biçim |
|---|---|
| saat | saatler, saatte, saati |
| dikkat | dikkatli |
| kalp | kalbi, kalpler |
| hayal | hayaller |
| gol, rol | golü, rolü |
Bu kelimelerin son ünsüzü ince söylenir; ek de ona uyar. Bunlar az sayıdadır ve tek tek öğrenilir.
b) Uyuma girmeyen ekler. Bazı eklerin ünlüsü hiç değişmez:
- -yor: geliyor, okuyor, görüyor (her zaman o)
- -ken: okurken, gelirken
- -ki: evdeki, okuldaki (ama bugünkü, dünkü)
-yor ekinin kendisi değişmez, ama önündeki ünlü uyar: gel-i-yor, oku-yor, gör-ü-yor. Şimdiki zaman için şimdiki zaman yazısına bakın.
6. Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru | Neden |
|---|---|---|
| kitapler | kitaplar | Son ünlüye bakılır: a, ek -lar. |
| okulde | okulda | Son ünlü u (kalın): -da. |
| saatlar | saatler | Saat istisnadır. |
| geldi mı? | geldi mi? | Son ünlü i: mi. |
| okudun mi? | okudun mu? | Son ünlü u: mu. |
| geliyör | geliyor | -yor eki değişmez. |
Kendinizi deneyin
5 soru
"masa" + çoğul eki:
Cevap:masalar. Son ünlü a: -lar.
"öğretmen" + bulunma hâli:
Cevap:öğretmende. Son ünlü e: -de.
"Bu senin kitabın ___?"
Cevap:mı. Son ünlü ı: mı.
"göz" + belirtme hâli:
Cevap:gözü. Son ünlü ö (ince, yuvarlak): ü.
"saat" + çoğul eki:
Cevap:saatler. Saat istisnadır: saatler.
Sonraki adım
Ünlü uyumunun bulunma hâlindeki uygulamasını Kural mantığı yöntemi sayfasında adım adım görebilirsiniz. Bu kural A1 rehberinin bütün eklerinde işler: dilbilgisi rehberine bakın. Bir sorunuz varsa bana sorun ya da Telegram’dan yazın.
Bu konuda takıldığınız bir yerde bana yazın.
Bu yazı şu rehberin bir parçası: Başlangıç için Türkçe dilbilgisi
Bu dersle ilgili bir sorunuz mu var? Buradan sorun.
Sıradaki yazı
Türkçede geniş zaman: -ır, -er
Türkçede geniş zaman ne zaman kullanılır? -r, -ar, -ır biçimlerinin kuralı, 13 istisna fiil, yapmam ve yapmayız, şimdiki zamanla farkı, hatalar ve kısa test.
Türkçede -mış: duyulan geçmiş zaman
Türkçede -mış ne zaman kullanılır? -dı ile farkı, duyulan, sonucundan anlaşılan ve sonradan fark edilen olaylar, isimlerle -ymış, sık hatalar ve kısa test.
Türkçede bence ve bana göre: fikrinizi söylemek
Türkçede fikir nasıl söylenir? Bence, sence, bizce ve bana göre, ona göre; haritaya göre gibi kullanımlar, katılmak ve katılmamak, sık hatalar ve kısa test.
Türkçede emir ve istek: gel, gelin, gidelim
Türkçede emir ve istek nasıl kurulur? Gel ve gelin farkı, resmî -iniz, olumsuz emir, git ve gidin gibi değişimler, gideyim ve gidelim, sık hatalar ve kısa test.