Türkçede -mış: duyulan geçmiş zaman
Türkçede geçmişi anlatmanın iki yolu vardır. Olayı kendi gözünüzle gördüyseniz -dı kullanırsınız: Ali geldi. Görmediyseniz; başkasından duyduysanız, bir yerde okuduysanız, haberlerde izlediyseniz ya da sonradan anladıysanız -mış kullanırsınız: Ali gelmiş. Türkçe, bilgiyi nereden edindiğinizi fiilin içinde söyler. Bu yazıda -mış’ın hangi durumlarda kullanıldığını, biçimlerini, isimlerle kullanımını ve -dı ile en sık karıştırıldığı yerleri ele alıyorum.
1. Mantığı: gördüm mü, duydum mu?
| Ne söylüyor? | Örnek | |
|---|---|---|
| -dı | Olayı gördüm, kesin biliyorum. | Dün kar yağdı. (Pencereden izledim.) |
| -mış | Olayı görmedim; duydum ya da sonradan anladım. | Dün kar yağmış. (Sabah karı gördüm ya da biri söyledi.) |
İki cümle de aynı olayı anlatır. Fark olayda değil, konuşanın olaya nasıl ulaştığındadır.
2. -mış’ın üç kullanımı
a) Başkasından duyduğunuz, okuduğunuz ya da izlediğiniz olaylar
- Ayşe söyledi, Can’ın yeni bir işi varmış.
- Gazetede okudum, köprü yarın kapalıymış.
- Haberlerde izledim, İzmir’de deprem olmuş.
İzlemek fiiline dikkat edin; burada iki durum vardır:
- Maçı canlı izlediyseniz olayı kendi gözünüzle gördünüz: -dı. Dün akşam maçı izledim; Galatasaray 2-1 kazandı.
- Haberlerde izlediğiniz bir olayı ise başkası size anlatıyor; olayın kendisi için -mış: Haberlerde izledim, İzmir’de deprem olmuş.
Yani soru “ekrana baktım mı?” değil, “olayın kendisine tanık oldum mu?” sorusudur.
b) Sonucunu görüp anladığınız olaylar
- Yerler ıslak. Gece yağmur yağmış.
- Mutfakta sıcak çorba var. Annem eve gelmiş.
c) Sonradan fark ettiğiniz olaylar
- Aa, saat on olmuş!
- Telefonumu evde unutmuşum.
Üçüncü durumda konuşan kişi kendi yaptığı bir şeyi anlatıyor ama o anda farkında değildi; şimdi fark ediyor. Bu yüzden birinci kişiyle -mış genellikle bu anlamda kullanılır.
Masallar da bu zamanla anlatılır, çünkü anlatan kişi olayları görmemiştir: Bir varmış, bir yokmuş.
3. Biçimleri
Ek dört biçimlidir: -mış / -miş / -muş / -müş. Son ünlüye göre seçilir: almış, gelmiş, okumuş, görmüş.
| Kişi | Olumlu | Olumsuz | Soru |
|---|---|---|---|
| ben | gelmişim | gelmemişim | gelmiş miyim? |
| sen | gelmişsin | gelmemişsin | gelmiş misin? |
| o | gelmiş | gelmemiş | gelmiş mi? |
| biz | gelmişiz | gelmemişiz | gelmiş miyiz? |
| siz | gelmişsiniz | gelmemişsiniz | gelmiş misiniz? |
| onlar | gelmişler | gelmemişler | gelmişler mi? |
Soru eki ayrı yazılır ve kişi ekini o alır: gelmiş misin? Şimdiki zamandaki geliyor musun? biçimiyle aynı düzen. Soru ekinin kuralları için soru eki yazısına bakın.
4. İsimlerle: hastaymış, öğrenciymiş
İsim ve sıfatlarla -(y)mış kullanılır. Kelime ünlüyle bitiyorsa araya y girer:
- Ayşe hastaymış. (Biri söyledi.)
- Hava çok soğukmuş. (Dışarı çıkınca anladım.)
- Yeni komşumuz öğretmenmiş.
Olumsuzda değilmiş, varlıkta varmış / yokmuş denir:
- Sınav yarın değilmiş, perşembe günüymüş.
- Evde ekmek yokmuş, markete gidiyorum.
5. -dı mı, -mış mı?
Karar vermek için kendinize tek bir soru sorun: Bu olayı kendim gördüm mü?
| Durum | Doğru biçim |
|---|---|
| Dün sinemaya gittim, filmi izledim. | gittim (kendi yaptığım, bildiğim bir şey) |
| Ali dün sinemaya gitmiş. | gitmiş (Ali söyledi, ben görmedim) |
| Maç 2-1 bitti. | bitti (maçı izledim) |
| Maç 2-1 bitmiş. | bitmiş (sonucu sonradan okudum) |
-dı’nın kuralları için görülen geçmiş zaman yazısına bakın.
6. Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru | Neden |
|---|---|---|
| Dün sinemaya gitmişim. (Kendi gittiğim, bildiğim bir olay) | Dün sinemaya gittim. | Kendi bildiğiniz olayda -dı kullanılır. |
| Gelmışsın. | Gelmişsin. | Son ünlü e, ek -miş olur. |
| Gelmişmisin? | Gelmiş misin? | Soru eki ayrı yazılır. |
| Hastamış. | Hastaymış. | Ünlüyle biten kelimede araya y girer. |
| Öğretmen değilmış. | Öğretmen değilmiş. | Değil kelimesinin son ünlüsü i, ek -miş olur. |
| Bir vardı, bir yoktu. (Masal başı) | Bir varmış, bir yokmuş. | Masallar -mış ile anlatılır. |
Kendinizi deneyin
5 soru
"Haberlerde duydum, Ankara'da çok kar ___." (yağ-)
Cevap:yağmış. Olay haberden duyuldu: -mış.
"Dün akşam ben yemek ___, sonra kitap okudum." (yap-)
Cevap:yaptım. Kendi yaptığınız, bildiğiniz bir olay: -dı.
"Aa, cüzdanımı evde ___!" (unut-)
Cevap:unutmuşum. Sonradan fark edilen olay: -mış.
"Selin söyledi, yeni komşumuz doktor___."
Cevap:muş. Doktor kelimesinin son ünlüsü o, ek -muş olur: doktormuş.
"Ayşe'ye sor: Ali dün okula ___?" (gel-, soru)
Cevap:gelmiş mi. Soru eki ayrı yazılır ve ünlü uyumuna uyar: gelmiş mi?
Sonraki adım
-mış’ı en iyi -dı ile karşılaştırarak öğrenirsiniz; kuralı tekrar etmek için görülen geçmiş zaman yazısına bakın. Bütün A2 konuları için A2 dilbilgisi rehberine bakın. Bir sorunuz varsa bana sorun ya da Telegram’dan yazın.
Bu konuda takıldığınız bir yerde bana yazın.
Bu yazı şu rehberin bir parçası: Türkçe dilbilgisi: A2 rehberi
Bu dersle ilgili bir sorunuz mu var? Buradan sorun.
Sıradaki yazı
Türkçede geniş zaman: -ır, -er
Türkçede geniş zaman ne zaman kullanılır? -r, -ar, -ır biçimlerinin kuralı, 13 istisna fiil, yapmam ve yapmayız, şimdiki zamanla farkı, hatalar ve kısa test.
Türkçede ünlü uyumu: ek neden -lar, neden -ler?
Türkçede ünlü uyumu: kalın ve ince ünlüler, iki ve dört biçimli ekler, son ünlü kuralı, saatler gibi istisnalar, -yor ve -ki, sık yapılan hatalar ve kısa test.
Türkçede bence ve bana göre: fikrinizi söylemek
Türkçede fikir nasıl söylenir? Bence, sence, bizce ve bana göre, ona göre; haritaya göre gibi kullanımlar, katılmak ve katılmamak, sık hatalar ve kısa test.
Türkçede emir ve istek: gel, gelin, gidelim
Türkçede emir ve istek nasıl kurulur? Gel ve gelin farkı, resmî -iniz, olumsuz emir, git ve gidin gibi değişimler, gideyim ve gidelim, sık hatalar ve kısa test.