Türkçede geniş zaman: -ır, -er
Şimdiki zaman o anda olanı anlatır: Ali şimdi kahve içiyor. Geniş zaman ise belli bir ana bağlı olmayanı anlatır: Ali sabahları kahve içer. Bu ikinci cümle bugün için de, geçen yıl için de, gelecek ay için de doğrudur. Adı da buradan gelir: zamanı geniştir. Bu yazıda geniş zamanın ne zaman kullanıldığını, ekin hangi kurala göre seçildiğini, olumsuz ve soru biçimlerini ve şimdiki zamanla farkını ele alıyorum.
1. Ne zaman kullanılır?
| Kullanım | Örnek |
|---|---|
| Alışkanlık | Her sabah yarım saat yürürüm. |
| Genel doğru | Kediler balık sever. |
| Atasözü | Damlaya damlaya göl olur. |
| Rica | Pencereyi kapatır mısın? |
| Teklif | Bir çay daha içer misiniz? |
| Söz | Akşam seni ararım. |
| Tahmin | Merak etme, otobüs birazdan gelir. |
İlk üç satırda ortak bir şey var: Cümle bir ana değil, her zamana bağlı. Son dört satırda ise konuşan kişi kesin bir plan anlatmıyor; rica ediyor, teklif ediyor, söz veriyor ya da tahmin ediyor. Kesin plan için gelecek zaman kullanılır: Yarın Ankara’ya gideceğim.
2. Ekin biçimi: üç soru
Ekin biçimini fiil kökünün sonuna bakarak seçersiniz. Sırayla üç soru sorun:
a) Kök ünlüyle mi bitiyor? O zaman yalnızca -r gelir: oku-r, bekle-r, anla-r, yürü-r, de-r, ye-r.
b) Kök birden çok heceli mi? O zaman -ır / -ir / -ur / -ür gelir: çalış-ır, öğren-ir, konuş-ur, götür-ür, otur-ur.
c) Kök tek heceli ve ünsüzle mi bitiyor? O zaman -ar / -er gelir: yap-ar, yaz-ar, iç-er, sev-er, koş-ar, ört-er. Git ve et fiillerinde t, d olur: gider, eder.
Üçüncü kuralın 13 istisnası vardır. Bu fiiller tek heceli olduğu hâlde -ır alır:
| Fiil | Geniş zaman | Fiil | Geniş zaman |
|---|---|---|---|
| al | alır | kal | kalır |
| bil | bilir | ol | olur |
| bul | bulur | öl | ölür |
| dur | durur | san | sanır |
| gel | gelir | var | varır |
| gör | görür | ver | verir |
| vur | vurur |
Listeyi kolay hatırlamanın bir yolu var: 13 fiilin 12’si l ya da r ile biter. Tek istisna san- fiilidir ve en çok sanırım biçimiyle karşınıza çıkar. Ama l ya da r ile biten her fiil bu listede değildir: sor-ar, kur-ar, gül-er, böl-er, dol-ar. Bu yüzden 13 fiili bir kez ezberlemek gerekir; kuralın geri kalanı mantıkla çözülür.
3. Olumlu, olumsuz, soru
| Kişi | Olumlu | Olumsuz | Soru |
|---|---|---|---|
| ben | gelirim | gelmem | gelir miyim? |
| sen | gelirsin | gelmezsin | gelir misin? |
| o | gelir | gelmez | gelir mi? |
| biz | geliriz | gelmeyiz | gelir miyiz? |
| siz | gelirsiniz | gelmezsiniz | gelir misiniz? |
| onlar | gelirler | gelmezler | gelirler mi? |
Olumsuzda ek -maz / -mez olur: gelmez, yapmazsın. Yalnızca ben ve biz için z düşer: gelmem, gelmeyiz; yapmam, yapmayız. Olumsuzda üç kurala ve 13 istisnaya gerek yoktur; bütün fiiller aynı şekilde çekilir: almam, okumam, çalışmam.
Soru eki ayrı yazılır ve kişi ekini o alır: gelir misin? Şimdiki zamandaki geliyor musun? biçimiyle aynı düzen. Soru ekinin kuralları için soru eki yazısına bakın.
Olumsuz soru, Türkçede çok kibar bir tekliftir: Bir dilim daha almaz mısınız? Anlamı “Bir dilim daha alın, lütfen.”
4. Geniş zaman mı, şimdiki zaman mı?
Karar vermek için kendinize şu soruyu sorun: Bu cümle şu an için mi, her zaman için mi?
| Şu an | Her zaman |
|---|---|
| Ali şimdi futbol oynuyor. | Ali hafta sonları futbol oynar. |
| Dışarıda kar yağıyor. | Bişkek’te kışın kar yağar. |
| Ne yapıyorsun? (Şu an ne yaptığını soruyorum.) | Ne iş yaparsın? (Mesleğini soruyorum.) |
Konuşma dilinde alışkanlıklar şimdiki zamanla da anlatılır: Her sabah koşuyorum. Bu yanlış değildir. Ama genel doğrular ve atasözleri her zaman geniş zamanladır: Su yüz derecede kaynar, “kaynıyor” değil.
Bir soruda iki zaman farklı anlam taşır:
- Çay içiyor musun? Şu an çay mı içiyorsun?
- Çay içer misin? Teklif: Sana çay vereyim mi? Ya da alışkanlık: Genelde çay içer misin?
Şimdiki zamanın kuralları için şimdiki zaman yazısına bakın.
5. Kalıplaşmış biçimler
Bazı geniş zaman biçimleri günlük konuşmada sabit ifade gibi kullanılır:
- Sanırım yarın yağmur yağacak. (Bence, galiba.)
- Umarım sınavı geçersin.
- İsterim, teşekkür ederim. (Teklife cevap; ayrıntı için -mak istemek yazısına bakın.)
- Olur, yarın görüşürüz. (Tamam.)
- Bilmem, hiç düşünmedim.
6. Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru | Neden |
|---|---|---|
| Yarın gelerim. | Yarın gelirim. | Gel 13 istisnadan biri: -ir alır. |
| Ben bunu bilerim. | Ben bunu bilirim. | Bil de istisna: bilir. |
| Her gün kitap okuyur. | Her gün kitap okur. | Kök ünlüyle bitiyor: yalnızca -r. |
| Ben et yemezim. | Ben et yemem. | Ben ve biz için z düşer: yemem, yemeyiz. |
| Türkçe konuşar mısın? | Türkçe konuşur musun? | Konuş birden çok heceli: -ur. |
| Su yüz derecede kaynıyor. | Su yüz derecede kaynar. | Genel doğru geniş zamanla söylenir. |
| Okula gidir. | Okula gider. | Git tek heceli: -er; t, d olur. |
Kendinizi deneyin
5 soru
"Her akşam annemi ___." (ara-)
Cevap:ararım. Kök ünlüyle bitiyor: yalnızca -r.
"O hiç yalan ___." (söyle-, olumsuz)
Cevap:söylemez. Üçüncü kişi olumsuz: -mez.
"Bu soruyu herkes ___." (bil-)
Cevap:bilir. Bil 13 istisnadan biri: bilir.
"Kapıyı ___ mısın?" (kapat-, rica)
Cevap:kapatır. Kapat birden çok heceli: -ır. Rica geniş zamanla yapılır.
"Biz sabahları kahve ___." (iç-, olumsuz)
Cevap:içmeyiz. Biz için z düşer: içmeyiz.
Sonraki adım
Geniş zamanı en iyi şimdiki zamanla karşılaştırarak öğrenirsiniz; kuralı tekrar etmek için şimdiki zaman yazısına bakın. Bütün A2 konuları için A2 dilbilgisi rehberine bakın. Bir sorunuz varsa bana sorun ya da Telegram’dan yazın.
Bu konuda takıldığınız bir yerde bana yazın.
Bu yazı şu rehberin bir parçası: Türkçe dilbilgisi: A2 rehberi
Bu dersle ilgili bir sorunuz mu var? Buradan sorun.
Sıradaki yazı
Türkçede ünlü uyumu: ek neden -lar, neden -ler?
Türkçede ünlü uyumu: kalın ve ince ünlüler, iki ve dört biçimli ekler, son ünlü kuralı, saatler gibi istisnalar, -yor ve -ki, sık yapılan hatalar ve kısa test.
Türkçede -mış: duyulan geçmiş zaman
Türkçede -mış ne zaman kullanılır? -dı ile farkı, duyulan, sonucundan anlaşılan ve sonradan fark edilen olaylar, isimlerle -ymış, sık hatalar ve kısa test.
Türkçede bence ve bana göre: fikrinizi söylemek
Türkçede fikir nasıl söylenir? Bence, sence, bizce ve bana göre, ona göre; haritaya göre gibi kullanımlar, katılmak ve katılmamak, sık hatalar ve kısa test.
Türkçede emir ve istek: gel, gelin, gidelim
Türkçede emir ve istek nasıl kurulur? Gel ve gelin farkı, resmî -iniz, olumsuz emir, git ve gidin gibi değişimler, gideyim ve gidelim, sık hatalar ve kısa test.