Türkçede görülen geçmiş zaman (-dı): bütün biçimler tek kuralla

Görülen geçmiş zaman, konuşanın tanık olduğu ya da kesin olarak bildiği, olmuş ve bitmiş işleri anlatır: Dün sinemaya gittim. Şimdiki zamanda olduğu gibi bütün biçimler eklerin sırasıyla kurulur. Ancak bir fark var: geçmiş zamanda soru eki en sona gelir. Bu yazıda geçmiş zamanın olumlu, olumsuz ve soru biçimlerini, ekin değişen biçimlerini ve isim cümlelerinde geçmiş zamanı ele alıyorum.

1. Ne zaman kullanılır?

Kullanım	Örnek
Olmuş ve bitmiş bir iş	Dün sinemaya gittim.
Tanık olunan bir olay	Ali sabah erken geldi.
Az önce olmuş bir iş	Tamam, anladım.

Son satıra dikkat: Türkçede anladım, bitti, geldim gibi biçimler, az önce olmuş ve sonucu şu an görülen işler için de kullanılır. Anladım “şimdi anlıyorum” anlamındadır.

2. Mantığı: eklerin sırası

Sıra her zaman aynıdır: fiil kökü + (olumsuzluk) + geçmiş zaman + kişi eki + (soru).

Olumlu ve olumsuz:

Kişi	Fiil kökü	Olumsuzluk	Geçmiş zaman	Kişi eki	Sonuç
ben	al-	(-ma-)	-dı	-m	aldım / almadım
sen	al-	(-ma-)	-dı	-n	aldın / almadın
o	al-	(-ma-)	-dı		aldı / almadı
biz	al-	(-ma-)	-dı	-k	aldık / almadık
siz	al-	(-ma-)	-dı	-nız	aldınız / almadınız
onlar	al-	(-ma-)	-dı	-lar	aldılar / almadılar

Geçmiş zamandaki kişi ekleri kısadır: -m, -n, -k, -nız, -lar. “Onlar” için kişi eki çoğu zaman söylenmez: Onlar geldi. ile Onlar geldiler. ikisi de doğrudur.

Soru: Soru eki mı / mi / mu / mü ayrı yazılır ve bu zamanda kişi ekinden sonra, en sona gelir:

Kişi	Sonuç	Olumsuz soru
ben	aldım mı?	almadım mı?
sen	aldın mı?	almadın mı?
o	aldı mı?	almadı mı?
biz	aldık mı?	almadık mı?
siz	aldınız mı?	almadınız mı?
onlar	aldılar mı?	almadılar mı?

Şimdiki zamanla karşılaştırın: geliyor musun? (soru eki kişi ekinden önce) / geldin mi? (soru eki kişi ekinden sonra). Bu fark, öğrencilerin en sık karıştırdığı noktadır.

3. Ekin sekiz biçimi: -dı, -tı

Geçmiş zaman eki iki şeye göre değişir:

1. Ünlüsü, fiil kökünün son ünlüsüne bakar (küçük ünlü uyumu):

Kökün son ünlüsü	Ek	Örnek
a, ı	-dı / -tı	aldı, yaptı
e, i	-di / -ti	geldi, içti
o, u	-du / -tu	okudu, koştu
ö, ü	-dü / -tü	gördü, düştü

2. Ünsüzü, kök sert ünsüzle bitiyorsa d yerine t olur. Sert ünsüzleri “Fıstıkçı Şahap” sözü hatırlatır: f, s, t, k, ç, ş, h, p.

• yap-tı, iç-ti, git-ti, konuş-tu
• ama al-dı, gel-di, gör-dü

Olumsuz biçimde ek her zaman -dı ile başlar, çünkü “-ma / -me” ünlüyle biter: yapmadı, içmedi.

4. İsim cümlelerinde geçmiş: öğrenciydim

Geçmiş zaman eki isimlere ve sıfatlara da gelir. Ünlüyle biten kelimelerden sonra araya y girer:

Şimdi	Geçmiş
Öğrenciyim.	Öğrenciydim.
Hava güzel.	Hava güzeldi.
Evde değilim.	Evde değildim.
Hasta mısın?	Hasta mıydın?
Kahve var.	Kahve vardı.

Olumsuzda geçmiş eki değil kelimesine gelir: değildim. Soruda soru ekine gelir: mıydın? Ayrıntılar için değil ve var ve yok yazılarına bakın.

5. Sık yapılan hatalar

Yanlış	Doğru	Neden
geldi misin?	geldin mi?	Geçmiş zamanda soru eki en sona gelir.
yapdım	yaptım	p sert ünsüzdür, d t olur.
gelmediniz mı?	gelmediniz mi?	Soru eki son ünlüye bakar: gelmediniz, mi.
ben geldi	ben geldim	Kişi eki gerekir.
öğrencidim	öğrenciydim	Ünlüden sonra y girer.

Kendinizi deneyin

5 soru

1. 01"Dün sinemaya ___." (gitmek, ben)

   gidiyorumgittimgitdim

   Cevap:gittim. t sert ünsüzdür; -dı, -tı olur: git-ti-m.

2. 02"Ödevini ___?" (yapmak, sen, soru)

   yaptı mısınyaptın mıyaptın mısın

   Cevap:yaptın mı. Geçmiş zamanda soru eki kişi ekinden sonra gelir.

3. 03"Biz o filmi ___." (görmek, olumsuz)

   görmedikgörmediklergörmetik

   Cevap:görmedik. Olumsuzda ek -dı ile başlar; biz için kişi eki -k.

4. 04"Dün hava çok ___." (soğuk)

   soğukdusoğuktusoğuktı

   Cevap:soğuktu. k sert ünsüzdür; -dı, -tı olur.

5. 05"Geçen yıl öğrenci ___." (ben)

   öğrenciydimöğrencidimöğrenci oldum

   Cevap:öğrenciydim. Ünlüyle biten kelimede geçmiş ekinden önce y girer.

Sonraki adım

Geçmiş zamanı öğrendiyseniz şimdiki zaman yazısıyla karşılaştırın: iki zamanda eklerin sırası aynı, yalnızca soru ekinin yeri farklı. Bütün A1 konuları için dilbilgisi rehberine bakın. Bir sorunuz varsa bana sorun.