Türk yemeklerinin ilginç adları ve hikâyeleri
Türk mutfağında bazı yemeklerin adı, yemeğin kendisi kadar ilgi çeker. Bir imam neden bayılır? Hangi padişah neyi beğenmiştir? Çorba neden sakala çarpar? Bu yazıda en bilinen yemek adlarının ne anlama geldiğini ve onlar için anlatılan hikâyeleri ele alıyorum. Bu hikâyelerin çoğu rivayettir, yani kuşaktan kuşağa anlatılmıştır ve tarihî bir belgesi yoktur. Adın gerçek kökeni biliniyorsa onu da yazdım.
1. İmam bayıldı
Adın anlamı: “İmam bayıldı”, yani imam kendinden geçti. Zeytinyağında pişmiş, içi soğan, domates ve sarımsakla doldurulmuş patlıcan yemeğidir.
Bu ad için iki rivayet anlatılır:
- Birinci rivayete göre bir imam, karısının yaptığı bu yemeği öyle beğenir ki bayılır.
- İkinci rivayet daha eğlencelidir. Bir imam, zengin bir zeytinyağı tüccarının kızıyla evlenir. Karısı her gün bu yemeği yapar, çünkü çeyizinde bol zeytinyağı vardır. Bir gün imam, zeytinyağının bittiğini ve bu yemeği artık yiyemeyeceğini öğrenir ve üzüntüden bayılır.
2. Karnıyarık
Adın anlamı: Patlıcanın “karnı” yarılır ve içi kıymayla doldurulur. Ad, yemeğin nasıl yapıldığını anlatır; ayrı bir hikâyesi yoktur.
Karnıyarık ve imam bayıldı birbirine çok benzer. Farkı şudur: karnıyarıkta kıyma vardır, imam bayıldı ise etsizdir ve zeytinyağıyla yapılır.
3. Hünkâr beğendi
Adın anlamı: “Hünkâr beğendi”, yani padişah beğendi. Közlenmiş patlıcanın sütle ezilip hazırlanan beğendinin üzerine kuzu eti konur.
Rivayete göre bu yemek Sultan Abdülaziz döneminde ortaya çıkmıştır. Fransa İmparatoriçesi Eugénie, 1869’da Süveyş Kanalı’nın açılışına giderken İstanbul’a uğrar ve padişah onu sarayda ağırlar. Anlatılana göre saray aşçısı, Fransızların beşamel sosunu közlenmiş patlıcanla birleştirir ve üzerine kuzu eti koyar. Padişah yemeği çok beğenir ve ad da buradan gelir.
İmparatoriçenin İstanbul ziyareti tarihî bir olaydır; yemeğin bu ziyarette doğduğu ise bir rivayettir.
4. Ali Nazik
Adın anlamı: Halk arasında anlatılan hikâyeye göre ad, “eli nazik” sözünden gelir. Közlenmiş patlıcanla yoğurdun üzerine et konan bir Gaziantep yemeğidir.
Rivayete göre 16. yüzyılda Yavuz Sultan Selim Antep’e gelir. Ona sunulan yemekler arasında en çok bunu beğenir ve sorar: “Hangi eli nazik yaptı bunu?” Zamanla “eli nazik” sözü “Ali Nazik” olur.
Adın “âlâ nazik” (“çok güzel, çok ince”) sözünden geldiğini söyleyenler de vardır. Bu açıklamaların hangisinin doğru olduğu kesin değildir.
5. Höşmerim
Adın anlamı: Halk arasında “Hoş mu, erim?”, yani “Güzel mi, kocacığım?” sorusundan geldiği anlatılır. Er sözü eskiden “koca” anlamında çok kullanılırdı. Peynir ve irmikle yapılan bir tatlıdır.
Rivayete göre bir kadının kocası savaşa gider ve yıllarca dönmez. Sonunda döndüğü gün kadın, evde ne varsa onunla bu tatlıyı yapar. Tatlıyı kocasına verirken çekinerek sorar: “Hoş mu, erim?” Söz dilden dile dolaşarak “höşmerim” olur. Bu hikâye özellikle Balıkesir’in Havran ilçesinde anlatılır.
Kelimenin gerçek kökeni ise başkadır: Farsçadaki hoş-meram sözünden gelir ve “tatlı kaymak” anlamındadır. Yani halk, anlamını bilmediği yabancı bir kelimeye kendi dilinde güzel bir hikâye yazmıştır. Dilbilimde buna halk etimolojisi denir.
6. Keşkül
Adın anlamı: Adın tamamı keşkül-ü fukara, yani “yoksulların çanağı”dır. Keşkül, dervişlerin yanlarında taşıdığı, bağış ve yiyecek topladıkları çanağın adıdır. Kelime Farsçadan gelir. Bademli ve sütlü bir tatlıdır.
Rivayete göre dervişler halkın arasında dolaşarak bağış toplar, bu bağışlarla yapılan tatlı da yoksullara dağıtılırmış. Tatlının adı, bağışların toplandığı çanaktan gelir.
7. Sakala çarpan çorbası
Adın anlamı: Mercimekli ve erişteli bir çorbadır. Erişteler kaşıktan sarkar ve sakala çarpar. Afyonkarahisar’ın bu çorbası 2025’te coğrafi işaret aldı; adın açıklaması orada da böyledir.
Bir rivayet daha anlatılır: Yalnız yaşayan yaşlı bir adama komşusu bir kâse sıcak çorba gönderir. Adam çorbayı kaşıkla değil kâseden içer, erişteler de sakalına takılır. Çorbanın adı o günden beri “sakala çarpan”dır.
8. Perde pilavı
Adın anlamı: Pilavın üstü ve yanları ince bir hamurla kaplanır, yani pilav bir “perde”nin içinde pişer. Siirt’in düğün yemeğidir ve coğrafi işareti vardır.
Rivayete göre Siirt’te kaynana, evine yeni gelen geline bu pilavla bir mesaj verir. Hamur, aile sırlarının evin içinde kalması gerektiğini anlatır. Pilav, badem ve kuş üzümü ise bereketi ve bolluğu anlatır. Bu anlamlar kaynaktan kaynağa biraz değişir.
9. Benzetmeyle konmuş adlar
Bazı yemeklerin adı, şekillerinin bir şeye benzetilmesinden gelir:
- Kadınbudu köfte: yuvarlak, dolgun köfteler
- Hanım göbeği: ortası çukur, yuvarlak bir şerbetli tatlı
- Dilber dudağı: dudak biçiminde bir şerbetli tatlı
- Vezir parmağı: ince ve uzun bir şerbetli tatlı
Bu adlar için belgeli bir hikâye yoktur. Yalnızca Türk mutfağında tatlı ve köfte adlarında benzetme kullanmanın eski bir gelenek olduğunu gösterirler.
Kendinizi deneyin
5 soru
"İmam bayıldı" ne demektir?
Cevap:İmam kendinden geçti. Bayılmak: kendinden geçmek.
Karnıyarık ile imam bayıldı arasındaki fark nedir?
Cevap:Karnıyarıkta kıyma var. Karnıyarıkta kıyma vardır, imam bayıldı etsizdir.
"Hünkâr beğendi" adındaki "hünkâr" kimdir?
Cevap:Padişah. Hünkâr: padişah.
Höşmerim kelimesinin gerçek kökeni nedir?
Cevap:Farsça "tatlı kaymak" sözü. "Hoş mu, erim?" bir halk etimolojisidir; kelime Farsçadan gelir.
Keşkül neyin adıdır?
Cevap:Dervişlerin çanağı. Keşkül-ü fukara: yoksulların çanağı.
Sonraki adım
Lokantada yemek ısmarlamak ve yemeği övmek için lokantada yazısına, sofrada söylenen “afiyet olsun” ve “eline sağlık” için iyi dilekler yazısına bakın. Türkçenin temel konuları için dilbilgisi rehberine bakın. Bildiğiniz başka bir yemek hikâyesi varsa bana yazın. Telegram’dan da yazabilirsiniz.
Bu konuda takıldığınız bir yerde bana yazın.
Bu yazı şu rehberin bir parçası: Kültür ve gündem
Bu dersle ilgili bir sorunuz mu var? Buradan sorun.
Sıradaki yazı
Türkçede geniş zaman: -ır, -er
Türkçede geniş zaman ne zaman kullanılır? -r, -ar, -ır biçimlerinin kuralı, 13 istisna fiil, yapmam ve yapmayız, şimdiki zamanla farkı, hatalar ve kısa test.
Türkçede özür dilemek ve "anlamadım" demek
Türkçede özür dilemek: özür dilerim, kusura bakmayın, affedersiniz ve pardon farkı, özre cevap, anlamadım ve tekrar eder misiniz, sık hatalar ve kısa test.
Türkçede lokantada: çok lezzetli, hesap lütfen
Türkçede lokantada: masa ve sipariş, garsonu çağırmak, çok lezzetli ve çok güzel olmuş, afiyet olsun ve eline sağlık, hesap lütfen, hatalar ve kısa test.
Türkçede alışveriş: kaç para, ne kadar?
Türkçede alışveriş: kaç para ve ne kadar farkı, fiyat söylemek, on liraya aldım, mağazada ve pazarda kalıplar, beden ve numara, ödeme, hatalar ve kısa test.