Türkçede -mak istemek: gitmek istiyorum
Türkçe öğrenmeye başlayan herkesin ilk kurduğu cümlelerden biri şudur: Türkçe öğrenmek istiyorum. Bu cümle iki parçadan oluşur: ne yapmak istediğinizi söyleyen fiil ve istemek. Bu yazıda kalıbın mantığını, olumsuz ve soru biçimlerini, bir şeyi istemekle bir şey yapmak istemek arasındaki farkı ele alıyorum.
1. Mantığı: önce iş, sonra istemek
Kalıp şöyle kurulur: fiil + -mak / -mek + istemek. Yapmak istediğiniz iş önce gelir, çekimli istemek cümlenin sonunda durur:
- Türkçe öğrenmek istiyorum.
- Bu akşam sinemaya gitmek istiyoruz.
- Annem yeni bir ev almak istiyor.
Birinci fiil hiç değişmez; kişi ve zaman eklerini yalnızca istemek alır.
2. -mak mı, -mek mi?
Fiilin sözlükteki biçimi zaten -mak ya da -mek ile biter. Kural büyük ünlü uyumudur: son ünlü a, ı, o, u ise -mak, e, i, ö, ü ise -mek.
| -mak | -mek |
|---|---|
| almak, yapmak, okumak, uyumak | gitmek, gelmek, içmek, görmek |
3. İstemek fiilinin çekimi
İstemek çoğu zaman şimdiki zamanla kullanılır. Kökün sonundaki e, -iyor ekinden önce düşer: iste- + -iyor = istiyor.
| Kişi | Olumlu | Olumsuz | Soru |
|---|---|---|---|
| ben | istiyorum | istemiyorum | istiyor muyum? |
| sen | istiyorsun | istemiyorsun | istiyor musun? |
| o | istiyor | istemiyor | istiyor mu? |
| biz | istiyoruz | istemiyoruz | istiyor muyuz? |
| siz | istiyorsunuz | istemiyorsunuz | istiyor musunuz? |
| onlar | istiyorlar | istemiyorlar | istiyorlar mı? |
Şimdiki zamanın kuralları için şimdiki zaman yazısına, soru ekinin yazılışı için soru eki yazısına bakın.
4. Olumsuz: gitmek istemiyorum
Bir şeyi yapmak istemediğinizi söylerken olumsuzluk eki istemek fiiline gelir:
- Bugün dışarı çıkmak istemiyorum.
- Çocuklar uyumak istemiyor.
Birinci fiile de olumsuzluk eki gelebilir, ama o zaman anlam değişir: Geç kalmamak istiyorum. Bu cümlede istek olumludur; istediğim şey geç kalmamak. A1’de sık kullanacağınız biçim gitmek istemiyorum biçimidir.
5. Soru: ne yapmak istiyorsun?
Evet/hayır sorusunda soru eki istiyor kelimesinden sonra ayrı yazılır, kişi eki ona gelir:
- Kahve içmek istiyor musun? (Evet, istiyorum. / Hayır, istemiyorum.)
Soru kelimesiyle sorarken soru eki kullanılmaz:
- Ne yapmak istiyorsun?
- Nereye gitmek istiyorsunuz?
- Ne zaman başlamak istiyorsun?
Kısa cevapta yalnızca istemek tekrar edilir: Evet, istiyorum. Birinci fiili tekrar etmeye gerek yoktur.
6. Bir çay istiyorum, çay içmek istiyorum
İstemek fiili bir isimle de kullanılır. O zaman bir şeyin kendisini istersiniz:
| Bir şeyi istemek | Bir şey yapmak istemek |
|---|---|
| Bir çay istiyorum. | Çay içmek istiyorum. |
| Yeni bir telefon istiyorum. | Yeni bir telefon almak istiyorum. |
| Su istiyor musun? | Su içmek istiyor musun? |
Belli bir şeyden söz ediyorsanız isim belirtme hâli alır: Bu kitabı okumak istiyorum. Mavi gömleği almak istiyorum. Belli değilse ek almaz: Kitap okumak istiyorum. Ayrıntısı hâl ekleri yazısında.
7. Kısa bir not: isterim, ister misin?
Türkiye’de bir şey ikram edilirken çoğu zaman geniş zaman kullanılır: Çay ister misin? Evet, isterim. Bu kalıbı A1’de hazır bir ifade olarak öğrenmeniz yeterli; geniş zamanın ayrıntısını A2’de göreceğiz.
8. Sık yapılan hatalar
| Yanlış | Doğru | Neden |
|---|---|---|
| İstiyorum gitmek. | Gitmek istiyorum. | İstemek cümlenin sonunda durur. |
| Git istiyorum. | Gitmek istiyorum. | Birinci fiil -mak/-mek biçiminde kalır. |
| Gitmak istiyorum. | Gitmek istiyorum. | Son ünlü i, ek -mek olur. |
| İstiyorsun mu? | İstiyor musun? | Kişi eki soru ekine gelir. |
| Gidiyorum istiyorum. | Gitmek istiyorum. | Yalnızca istemek çekimlenir. |
| Bu kitap okumak istiyorum. | Bu kitabı okumak istiyorum. | Belli bir şey belirtme hâli alır. |
Kendinizi deneyin
5 soru
"Bu yaz Antalya'ya ___ istiyorum." (git-)
Cevap:gitmek. Birinci fiil -mak/-mek biçiminde kalır; son ünlü i, ek -mek olur.
"Kahve içmek ___?" (sen, soru)
Cevap:istiyor musun. Kişi eki soru ekine gelir; soru eki ünlü uyumuna uyar.
"Bugün yorgunum, dışarı çıkmak ___." (ben, olumsuz)
Cevap:istemiyorum. Olumsuzluk eki istemek fiiline gelir.
"Nereye gitmek ___?" (siz)
Cevap:istiyorsunuz. Soru kelimesi varsa soru eki kullanılmaz.
"___ okumak istiyorum." (bu kitap)
Cevap:Bu kitabı. Belli bir şeyden söz edildiği için belirtme hâli gelir.
Sonraki adım
Bu kalıp şimdiki zamana dayanır; çekimi tekrar etmek için şimdiki zaman yazısına bakın. Soru biçimleri için soru eki yazısı yardımcı olur. Bütün A1 konuları için dilbilgisi rehberine bakın. Bir sorunuz varsa bana sorun ya da Telegram’dan yazın.
Bu konuda takıldığınız bir yerde bana yazın.
Bu yazı şu rehberin bir parçası: Başlangıç için Türkçe dilbilgisi
Bu dersle ilgili bir sorunuz mu var? Buradan sorun.
Sıradaki yazı
Türkçede geniş zaman: -ır, -er
Türkçede geniş zaman ne zaman kullanılır? -r, -ar, -ır biçimlerinin kuralı, 13 istisna fiil, yapmam ve yapmayız, şimdiki zamanla farkı, hatalar ve kısa test.
Türkçede ünlü uyumu: ek neden -lar, neden -ler?
Türkçede ünlü uyumu: kalın ve ince ünlüler, iki ve dört biçimli ekler, son ünlü kuralı, saatler gibi istisnalar, -yor ve -ki, sık yapılan hatalar ve kısa test.
Türkçede -mış: duyulan geçmiş zaman
Türkçede -mış ne zaman kullanılır? -dı ile farkı, duyulan, sonucundan anlaşılan ve sonradan fark edilen olaylar, isimlerle -ymış, sık hatalar ve kısa test.
Türkçede bence ve bana göre: fikrinizi söylemek
Türkçede fikir nasıl söylenir? Bence, sence, bizce ve bana göre, ona göre; haritaya göre gibi kullanımlar, katılmak ve katılmamak, sık hatalar ve kısa test.